Wystąpienie: Katarzyna Kierzek-Koperska

Szanowny Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Podstawą podjęcia inicjatywy legislacyjnej jest występujący od lat problem niskiej skuteczności egzekwowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych należności z tytułu składek powstałych przed 1 stycznia 1999 r., czyli przed wejściem w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Pomimo że od powstania tych zobowiązań minęło już ponad 25 lat, nadal pozostają one w ewidencji ZUS i wymagają podejmowania działań, bo ZUS nie może sobie po prostu tak zrezygnować z egzekwowania tych kwot. Obowiązek ten istnieje niezależnie od wieku zadłużenia oraz rzeczywistych szans na ich odzyskanie. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ZUS, jako wierzyciel publicznoprawny, ma obowiązek dochodzenia zaległych składek zarówno w ramach egzekucji administracyjnej, jak i przy udziale innych organów egzekucyjnych, w tym komorników sądowych.

Doświadczenia z prowadzonych postępowań pokazują jednak, że w przypadku należności powstałych tak dawno, przed 1999 r., skuteczność tych działań jest bardzo niska. Mimo stosowanych dostępnych instrumentów egzekucyjnych osiągnięte efekty pozostają niewspółmierne do kosztów, które Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponosi. W wielu przypadkach uzyskiwane w toku egzekucji środki pokrywają przede wszystkim koszty upomnień, koszty egzekucyjne oraz należności uboczne, w szczególności odsetki. W efekcie egzekucja tych starych zobowiązań coraz częściej ma charakter przede wszystkim formalny. Problem dotyczy zarówno nadal aktywnych płatników składek, jak i podmiotów, które wiele lat temu zakończyły prowadzenie działalności gospodarczej.

Utrzymywanie obowiązku dochodzenia takich należności powoduje dalsze koszty administracyjne po stronie ZUS. Celem projektowanej ustawy jest zatem racjonalizacja procesu dochodzenia najstarszych należności składkowych oraz ograniczenie sytuacji, w których środki publiczne i zasoby ZUS są angażowane w postępowania o znikomej perspektywie skutecznego odzyskania należności.

Według danych na 30 czerwca 2025 r. pełna skala należności ZUS powstałych przed 31 grudnia 1998 r. pozostaje znacząca. Należności objęte przymusowym dochodzeniem wynoszą ok. 175,7 mln zł, natomiast należności objęte ulgami - ok. 6,4 mln zł. Dodatkowo ok. 146,2 mln zł stanowią należności zabezpieczone hipoteką.

Specyfika tych zobowiązań wynika również ze struktury dłużników. Są to w dużej mierze podmioty funkcjonujące jeszcze przed reformą systemu ubezpieczeń społecznych, często w realiach gospodarczych zasadniczo odmiennych od obecnych. Najwięcej w tej grupie - ok. 70 podmiotów - jest państwowych i spółdzielczych zakładów pracy. Zadłużenie w tej grupie to łącznie ok. 260 mln zł. Ponadto w ewidencji pozostaje ok. 2 tys. nieuspołecznionych zakładów pracy z zadłużeniem wynoszącym ok. 35 mln oraz ok. 2,5 tys. rzemieślników i osób z nimi współpracujących z zadłużeniem wynoszącym ok. 8,3 mln zł. Kolejną grupę stanowi ok. 1,9 tys. osób prowadzących działalność handlową i gastronomiczną oraz osób z nimi współpracujących. Jak państwo widzicie, są tutaj małe i średnie firmy, które często nie radzą sobie z zadłużeniem - ale też to zadłużenie jest nieegzekwowalne po tak długim czasie. W przypadku ok. 300 osób prowadzących działalność transportową i osób z nimi współpracujących zadłużenie wynosi 0,9 mln zł. Najmniejszą grupę stanowią twórcy i artyści. To czterech dłużników z łącznym zadłużeniem ok. 12 tys. zł. Liczba aktualnie prowadzonych postępowań wobec podmiotów odpowiedzialnych za te zobowiązania jest niewielka, jak państwo się domyślacie, w skali całego kraju. ZUS posiada obecnie 10 aktywnych tytułów wykonawczych wystawionych wobec następców prawnych oraz 258 aktywnych tytułów wykonawczych wystawionych wobec osób trzecich.

Projektowana regulacja pozwoli uniknąć sytuacji, w której w perspektywie 10 lat ponoszone byłyby wydatki na dochodzenie należności na poziomie ok. 135 mln zł przy jednoczesnym uzyskaniu wpływów z tego tytułu szacowanych na ok. 13,9 mln. To jest bardzo mała kwota odzysku. Oznacza to, że wprowadzenie proponowanych rozwiązań umożliwi ograniczenie nieefektywnych kosztów obsługi zadłużenia i wygenerowanie oszczędności rzędu ok. 121 mln zł. Dane te pokazują, że mamy do czynienia przede wszystkim z historycznym portfelem zadłużenia, powstałym ponad ćwierć wieku temu. Jego dalsze utrzymywanie w systemie wymaga prowadzenia czynności administracyjnych.

Jednocześnie skala zadłużenia powstałego po 1 stycznia 1999 r. jest znacznie większa i według stanu na 31 grudnia 2025 r. wynosi ok. 47 mld zł. Przekierowanie części zasobów ZUS obecnie angażowanych w dochodzenie należności powstałych przed 1 stycznia 1999 r. na egzekucję nowszych zadłużeń pozwoliłoby skoncentrować działania na odzyskiwaniu należności, które są możliwe do odzyskania. Szacuje się, że odzyskana dzięki przekierowaniu zasobów ZUS kwota wyniosłaby 47 mln, 1%. Jest to spora kwota, więc na pewno warto to zrobić. Oznacza to, że nawet niewielka poprawa skuteczności egzekucji nowszych należności może przynieść wymierne korzyści finansowe. Proponowana zmiana umożliwiłaby skoncentrowanie działań zakładu na należnościach, w przypadku których istnieją realne możliwości ich odzyskania.

W obowiązującym stanie prawnym istnieją oczywiście instrumenty umarzania należności składkowych, jednak ustawa pozwala na wprowadzenie rozwiązania systemowego. Powyższe będzie skutkować wyekspirowaniem porozumień, niezależnie od ich podstaw prawnych, na mocy których należności rozłożono na raty albo odroczono termin ich płatności. Kolejnym skutkiem umorzenia należności powstałych przed 1999 r. będzie wygaśnięcie ich zabezpieczeń, również hipoteki przymusowej i zastawu skarbowego.

Wprowadzenie umorzenia nastąpi z mocy prawa, co jest istotne, bez konieczności podejmowania przez ZUS indywidualnych decyzji administracyjnych, co zapewni automatyzm działania i wyeliminuje ryzyko opóźnień w wykonaniu ustawy. ZUS będzie informował osoby objęte regulacją o umorzeniu należności za pośrednictwem profilu PUE ZUS albo - w przypadku osób nieposiadających takiego profilu - przez przesłanie zawiadomienia na ostatni adres do korespondencji zgłoszony w ZUS.

Elementem uzasadniającym podjęcie inicjatywy legislacyjnej jest także specyfika należności powstałych przed 1 stycznia 1999 r. w kontekście systemu świadczeń. Należności te powstały w tzw. starym systemie emerytalnym i nie podlegają ewidencjonowaniu na indywidualnych kontach emerytalnych, jak państwo wiecie. Zatem ustawa daje możliwość odstąpienia od umorzenia. Osoby zobowiązane będą mogły odstąpić od takiego umorzenia, jeżeli zachowanie należności ma znaczenie dla ich sytuacji prawnej. W szczególności kapitał początkowy lub przyszłe uprawnienia emerytalne będą miały na to wpływ. ZUS w ciągu 30 dni poinformuje wszystkie osoby objęte regulacją o prawie do odstąpienia od umorzenia, umożliwiając im świadome podjęcie tej decyzji.

To, drodzy państwo, wszystko, jeśli chodzi o najważniejsze informacje. Dziękuję bardzo, panie marszałku.