Wystąpienie: Urszula Pasławska

Szanowni Państwo! Wysoka Izbo! Komisja ochrony środowiska z uwagą przeanalizowała przedłożony projekt nowelizacji ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego, szczególnie w kontekście celów ekologicznych i transformacyjnych. Opowiadamy się za szybkim nad nim procedowaniem z uwagi na fundamentalne znaczenie w procesie transformacji energetycznej Polski i realizacji zobowiązań klimatycznych.

Zgodnie z założeniami Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r. Polska zmierza do stopniowego odchodzenia od węgla kamiennego jako surowca energetycznego. Zgodnie z harmonogramem umowy społecznej eksploatacja złóż musi zakończyć się w 2049 r., dlatego należy podjąć decyzję o historycznym znaczeniu, odważną, odpowiedzialną i - nie ukrywajmy - niezwykle trudną.

Projekt ustawy umożliwia spółkom górniczym, w tym Polskiej Grupie Górniczej, polskiej Kompanii Węglowej oraz Węglokoksowi Kraj, stopniową likwidację kopalń przy finansowym wsparciu państwa. Likwidację będą prowadzić przedsiębiorstwa, a nie wyłącznie SRK SA, przy zaangażowaniu własnych załóg w rekultywację terenów i naprawę szkód środowiskowych. W zamian będą mogły wydobywać metan bez dodatkowych zezwoleń, co pozwoli zredukować emisje gazu cieplarnianego i wykorzystać go w instalacjach kogeneracyjnych.

Jak będzie wyglądać finansowanie procesu likwidacji? Przedsiębiorstwa górnicze otrzymają możliwość skorzystania dotacji i skarbowych papierów wartościowych, zostaną też zwolnione z obowiązku opłat i kar środowiskowych, z wyjątkiem opłat na rzecz Wód Polskich. A więc pełne zobowiązania de facto bierze na siebie budżet państwa, by nie obciążać przedsiębiorstw w procesie restrukturyzacji.

Ustawa jest krokiem w stronę nie konfrontacji, ale porozumienia. Można ją nazwać programem sprawiedliwej transformacji, bo wygaszanie kopalń będzie się odbywać w sposób społecznie akceptowalny. Nowelizacja wprowadza świadczenia osłonowe dla pracowników. To, po pierwsze, 5-letnie urlopy dla górników i 4-letnie urlopy dla pracowników innych przedsiębiorstw, co daje im czas na przekwalifikowanie się lub osiągnięcie uprawnień emerytalnych. Po drugie, to jednorazowe odprawy pieniężne w wysokości 170 tys. zł netto całkowicie zwolnione z podatku. Jest to realizacja zapisów umowy społecznej i ważny krok w kierunku złagodzenia negatywnych skutków społecznych transformacji w województwach śląskim, małopolskim i lubelskim.

Ustawa wprowadza także nowe zasady nieodpłatnego zbywania mienia, rozszerzające katalog beneficjentów na wszystkie jednostki samorządu terytorialnego i państwową osobę prawną, czyli CZOK. Zmiany mają głównie na celu pobudzanie aktywności gospodarczej i zapobieganie powstawaniu nieużytków poprzemysłowych. Tereny poprzemysłowe staną się więc miejscem nowych inwestycji, np. infrastrukturalnych, i projektów rewitalizacyjnych. Są już w Polsce udane przykłady rewitalizacji dawnych kopalń, np. Stara Kopalnia w Wałbrzychu, gdzie na terenie dawnej kopalni Julia powstało wielkie centrum kulturalne z muzeum.

Obawy i lęki, jakie towarzyszą przyjęciu tej ustawy, są zrozumiałe. Przez dziesięciolecia górnictwo było fundamentem rozwoju i symbolem siły Polski. Czasy się jednak zmieniły. Z roku na rok w Polsce wydobywamy coraz mniej węgla, a jednocześnie coraz więcej do niego dopłacamy. Jeszcze w 2012 r. wydobyto w Polsce prawie 80 mln t węgla, w tym od stycznia do września - zaledwie 27 mln t. Powodem nie są tylko wymogi UE czy opłaty klimatyczne. Wydobycie węgla w Polsce jest najdroższe na świecie, bo płytkie złoża zostały wyeksploatowane, a obecne wymagają głębokich i kosztownych wierceń. Koszt utrzymania nieefektywnych kopalń spada na budżet państwa. W tym roku to 9 mld zł. Nie uda się w nieskończoność utrzymywać przedsiębiorstw na finansowej kroplówce. Nadszedł czas na chirurgiczne i zdecydowane działanie, które da ludziom i regionowi szansę na nowy start.

Komisja ochrony środowiska popiera projekt nowelizacji i wnosi o szybkie procedowanie, tak by zgodnie z planem ustawa weszła w życie 1 stycznia 2026 r. To decyzja niełatwa, ale konieczna i dobrze przemyślana. Przyjmując ustawę, zrobimy konieczny krok w stronę transformacji klimatycznej i gospodarczej, transformacji sprawiedliwej, w której państwo bierze na siebie największą finansową odpowiedzialność, a dzięki pakietom osłonowym nikt nie jest pozostawiony samemu sobie.