Wystąpienie: Dariusz Matecki

Oświadczenie w sprawie konieczności podjęcia stanowczych działań przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na rzecz zwrotu dóbr kultury zrabowanych przez Niemcy podczas II wojny światowej

Wysoka Izbo! Składam niniejsze oświadczenie w sprawie, która dotyka fundamentów polskiej tożsamości, naszej pamięci historycznej oraz ciągłości państwowej. Mam na myśli wciąż nierozliczoną, systemową grabież dóbr kultury dokonaną przez III Rzeszę na ziemiach polskich w latach 1939-1945 oraz brak skutecznych działań rządu Donalda Tuska w kierunku odzyskania tych bezcennych zasobów i pociągnięcia strony niemieckiej do odpowiedzialności za ich zniszczenie lub bezprawne zatrzymanie.

Zgodnie z oficjalnymi ustaleniami ministerstwa kultury oraz Instytutu Strat Wojennych Polska utraciła ok. 516 tys. dzieł sztuki, obiektów muzealnych, dokumentów archiwalnych, zabytków sakralnych i dóbr kultury stanowiących zasadniczy trzon dziedzictwa narodowego. Z tego ponad 400 tys. zostało zrabowanych przez niemieckie jednostki specjalne, takie jak Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR), Haupttreuhandstelle Ost, Dienststelle Mühlmann i inne, powołane celowo do grabieży polskiej kultury i jej fizycznego eliminowania.

Była to największa i najbardziej planowa grabież dóbr kultury w historii Europy. Nie chodzi tu o incydentalne szkody wojenne, ale o świadomy program unicestwienia polskiej tożsamości, prowadzony poprzez niszczenie instytucji kultury, wypalanie bibliotek, rabunek muzeów, burzenie pomników i eksterminację elit. Skala tej operacji była tak wielka, że tylko niewielka część utraconego dziedzictwa została po wojnie odnaleziona i zwrócona, i to w ogromnej mierze dzięki działaniom aliantów zachodnich, nie państwa niemieckiego.

Do dziś Niemcy nie przeprowadziły żadnego systemowego przeglądu swoich zbiorów, nie udostępniły katalogów muzealnych, nie powołały zespołu do restytucji polskich dóbr kultury i nie podjęły realnego dialogu na temat bezprawnie przetrzymywanych obiektów. Co więcej, strona niemiecka konsekwentnie unika odpowiedzialności, zasłaniając się przepisami swojego prawa cywilnego, wprowadzając instytucję przedawnienia, brak możliwości ruszania zbiorów prywatnych oraz fikcję tzw. nabycia w dobrej wierze. Te mechanizmy, choć obowiązujące wewnętrznie w Republice Federalnej Niemiec, nie zwalniają państwa niemieckiego z odpowiedzialności międzynarodowej i nie niwelują faktu, że mówimy o zbrodni wojennej, która zgodnie z prawem międzynarodowym nie podlega żadnemu przedawnieniu.

W tym kontekście należy jasno stwierdzić: obowiązek działania spoczywa na rządzie Rzeczypospolitej Polskiej. Nie można akceptować polityki wygodnego milczenia ani ulegać narracji Berlina, zgodnie z którą sprawa jest zamknięta. Sprawa nie jest i nigdy nie będzie zamknięta, dopóki zagrabione polskie dobra kultury nie zostaną odnalezione, zweryfikowane i zwrócone, a zniszczone - skompensowane.

Dlatego wzywam rząd Rzeczypospolitej Polskiej do podjęcia pilnych, zdecydowanych i kompleksowych działań, w szczególności do: powołania międzyresortowego zespołu ds. restytucji dóbr kultury, wyposażonego w realne narzędzia prawne i budżetowe; podjęcia formalnych rokowań z rządem Republiki Federalnej Niemiec w oparciu o notę dyplomatyczną z 2022 r. i dotychczasowe ustalenia Instytutu Strat Wojennych; zobowiązania strony niemieckiej do przeglądu muzeów, archiwów, fundacji i zbiorów prywatnych, w których mogą znajdować się polskie dobra kultury; utworzenia publicznego rejestru strat, aktualizowanego o nowe ustalenia i poszerzonego o pełną dostępność danych dla opinii publicznej oraz partnerów międzynarodowych; złożenia oficjalnego żądania restytucji, na bazie norm prawa międzynarodowego i konwencji UNESCO, wraz z przedstawieniem harmonogramu działań stronie niemieckiej.

Szanowni Państwo! Nie ma suwerenności bez pamięci. Nie ma pojednania bez prawdy. Nie ma prawdy bez odpowiedzialności. Polska ma pełne prawo - moralne, historyczne i prawne - domagać się zwrotu tego, co zostało jej zrabowane. Zadaniem rządu Rzeczypospolitej jest to prawo egzekwować, a nie rezygnować z niego na rzecz doraźnych interesów politycznych. Dlatego apeluję do Rady Ministrów o natychmiastowe rozpoczęcie realnych działań w tej sprawie. Zbyt długo polska kultura czekała na sprawiedliwość, której od 80 lat odmawiają jej ci, którzy dokonali największej grabieży w naszej historii. Dziękuję.