Wystąpienie: Henryk Szopiński

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu Koalicji Obywatelskiej w sprawie projektu uchwały upamiętniającej kard. Edmunda Dalbora w 100. rocznicę jego śmierci. Klub Koalicji Obywatelskiej z szacunkiem odnosi się do postaci kard. Edmunda Dalbora, pierwszego prymasa Polski po odzyskaniu niepodległości, oraz jego roli w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. Był duchownym, który łączył działalność religijną z aktywnością społeczną i patriotyczną, w czasie gdy Polska wracała na mapę Europy. Doceniamy jego zaangażowanie w pracę z młodzieżą w okresie zaborów. Wspierał tworzenie organizacji takich jak Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej, rozwój skautingu oraz wychowanie patriotyczne młodych ludzi w Wielkopolsce. W trudnym czasie germanizacji działania te miały znaczenie dla podtrzymywania polskiej tożsamości narodowej. Jako arcybiskup gnieźnieński, poznański oraz prymas Polski wspierał środowiska niepodległościowe, współpracował z Naczelną Radą Ludową i uczestniczył w obradach Sejmu dzielnicowego w 1918 r. Angażował się w działania plebiscytowe na Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu, apelując do wiernych o odpowiedzialność za los państwa. W momentach zagrożenia wzywał do wsparcia materialnego i organizacyjnego dla odradzającej się Rzeczypospolitej.

Istotnym elementem jego działalności była pomoc społeczna. Organizował szeroko zakrojone akcje charytatywne, wspierał ofiary wojny, ubogich i głodujących, w tym mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa. Jednocześnie nie można pomijać kontrowersji związanej z jego działalnością. Najpoważniejsze wątpliwości budzi postawa kard. Dalbora po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza w 1922 r. W obliczu tragedii, która wstrząsnęła państwem, oczekiwano od najwyższego autorytetu kościelnego jednoznacznego i widocznego gestu wsparcia dla legalnych władz oraz wyraźnego potępienia przemocy politycznej. Brak takiego gestu, w tym nieobecność na pogrzebie prezydenta oraz konieczność interwencji rządu w sprawie mszy za jego duszę, do dziś budzą uzasadnione pytania i krytyczne oceny. Z perspektywy parlamentu demokratycznego państwa szczególne znaczenie ma jednoznaczne wspieranie zasad państwa prawa, legalizmu i odpowiedzialności za słowo w momentach kryzysu.

Postać kard. Edmunda Dalbora jest historycznie znacząca i zasługuje na rzetelną refleksję, jednak jego dorobek pozostaje niejednoznaczny i jest obciążony sporami instytucjonalnymi oraz kontrowersyjnymi decyzjami w jednym z najtragiczniejszych momentów II RP. Rocznica ta powinna być okazją do pogłębionej debaty historycznej i spokojnej oceny całego dorobku kardynała, zarówno jego zasług społecznych i patriotycznych, jak i decyzji, które budzą wątpliwości. Dziękuję bardzo. (Oklaski)