Wystąpienie: Tadeusz Tomaszewski

Oświadczenie poselskie w sprawie postulowanych zmian w ustawie o dochodach JST w kontekście wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu

Szanowny Panie Marszałku! Szanowna Izbo! Zarząd Unii Metropolii Polskich (UMP) przyjął stanowisko w sprawie zmian w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (JST) oraz systemie finansowania oświaty. Eksperci UMP wskazują, że pogłębiający się brak adekwatności finansowania między ustawowymi kompetencjami a realnymi dochodami samorządów wymaga działań legislacyjnych, by przywrócić przejrzystość i przewidywalność finansów lokalnych.

Miasta na prawach powiatu to najwięksi przegrani obecnych zmian. Z analizy raportu NIST "Sukces w ogóle, ale diabeł tkwi w szczególe, czyli o ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z października 2024 r." wynika, że miasta na prawach powiatu wykazały najniższy wzrost dochodów w wyniku reformy. Podczas gdy przeciętne województwo odnotowało wzrost dochodów o 6,01%, w miastach na prawach powiatu zysk ten wyniósł średnio 3,76% (mediana to zaledwie 2,85%).

Unia Metropolii Polskich, przyjmując stanowisko, ma na celu wskazanie fundamentalnych obszarów wymagających reformy i nowych rozwiązań normatywnych oraz sformułowanie ramowych rekomendacji, których wdrożenie przyczyni się do wzmocnienia zdolności operacyjnych JST.

1. Wyrównanie miastom na prawach powiatu procentowych udziałów w dochodach podatników PIT i CIT, które obecnie są niższe od sumy udziałów gmin i powiatów, a dotychczas udziały stanowiły sumę należną gminie i powiatowi.

Postuluje się zatem zwiększenie udziałów miast na prawach powiatu:

- w dochodach z PIT z 8,6% do poziomu 9%, obliczonego jako suma udziałów gmin i powiatów (odpowiednio 7% i 2%),

- w dochodach z CIT z 2,2% do poziomu 3,3%, obliczonego jako suma udziałów gmin i powiatów (odpowiednio 1,6% i 1,7%).

2. Ustalenie tego samego wskaźnika zamożności dla MnPP jak w przypadku pozostałych jednostek takich jak gmina, powiat i województwo (tj. 100% zamiast 80%), co przywróci MnPP szanse otrzymywania dochodów wyrównawczych.

UMP ocenia obecny mechanizm jako wymagający korekty i proponuje sprawiedliwy podział środków według następującego harmonogramu:

- etap I (od 2027 r.) - wyrównanie udziału miast na prawach powiatu w PIT do poziomu 9% (obecnie 8,6%), co stanowi sumę udziałów gmin i powiatów,

- etap II (od 2028 r.) - podwyższenie udziału w CIT z 2,2% do 3,3%,

- etap III (od 2029 r.) - przywrócenie szans na dochody wyrównawcze poprzez ustalenie wskaźnika zamożności na poziomie 80-100%.

W ocenie Zarządu Unii Metropolii Polskich brak zmian w ww. dwóch zasadniczych kwestiach jest krzywdzący oraz może być rozpatrywany w kategoriach naruszenia ustawy zasadniczej z uwagi na nierówne traktowanie miast na prawach powiatu względem pozostałych kategorii samorządów (gmin, powiatów i województw).

Proponowane zmiany są tym bardziej uzasadnione, że w wyniku obecnych zapisów ustawy miasta na prawach powiatu były jednostkami, które w najmniejszym stopniu zyskały w wyniku zmian systemowych.