Wystąpienie: Tadeusz Tomaszewski

Oświadczenie poselskie w sprawie postulatów wprowadzenia nowych zasad ustalania i finansowania potrzeb oświatowych

Szanowny Panie Marszałku! Szanowna Izbo! Zarząd Unii Metropolii Polskich, UMP, przyjął stanowisko w sprawie zmian w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, JST, oraz systemie finansowania oświaty. Eksperci UMP wskazują, że pogłębiający się brak adekwatności finansowania między ustawowymi kompetencjami a realnymi dochodami samorządów wymaga działań legislacyjnych, by przywrócić przejrzystość i przewidywalność finansów lokalnych.

W ustawie z 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zlikwidowano część oświatową subwencji ogólnej i zastąpiono ją pojęciem potrzeb oświatowych. Potrzeby te kalkulowane są według algorytmu bardzo zbliżonego do dotychczasowego mechanizmu subwencji. Oznacza to, że w dalszym ciągu pozostaje problem finansowania oświaty, gdyż określona kwota potrzeb oświatowych jest niewystarczająca, by zabezpieczyć faktyczne wydatki ponoszone na oświatę przez samorządy. Prognozowane środki w dalszym ciągu nie odzwierciedlają faktycznych potrzeb tego obszaru, a jedynie możliwości finansowe budżetu państwa. W związku z tym sposób kalkulacji potrzeb oświatowych, a także dotowania szkół nieprowadzonych przez samorządy wymagają zmian. Za zmianą przemawia również nieuwzględniony w kalkulacji potrzeb oświatowych niż demograficzny. W tym celu należy:

1. Bezwzględnie zwiększyć pulę środków na funkcjonowanie oświaty w oparciu o realne potrzeby oświatowe. Ustalenie potrzeb oświatowych powinno nastąpić w oparciu o ostatnie pełne sprawozdania budżetowe składane przez JST z odpowiednim katalogiem włączeń. Tak ustalona kwota winna być zwaloryzowana o wskaźnik uwzględniający skutki wynikające ze wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli, o których mowa w art. 30 ustawy - Karta Nauczyciela, oraz wzrostu średnich wynagrodzeń pracowników niepedagogicznych o przyjęty średnioroczny wskaźnik wzrostu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej, określony w projekcie ustawy budżetowej na rok budżetowy.

2. Ustalić klarowne i przewidywalne zasady dotowania szkół niesamorządowych. W tym celu proponuję, aby:

- dotacje przekazywane z budżetu JST szkołom, przedszkolom i placówkom oświatowym były w wysokościach przyjętych przy kalkulacji potrzeb oświatowych,

- prowadzone przez osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz osoby fizyczne publiczne i niepubliczne przedszkola otrzymywały na każdego ucznia z budżetu gminy dotację w wysokości przewidzianej kwoty potrzeb oświatowych na ucznia przedszkola dla gminy,

- prowadzone przez osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz osoby fizyczne publiczne i niepubliczne szkoły, w których jest realizowany obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, otrzymały na każdego ucznia dotację z budżetu jednostki samorządu terytorialnego będącej dla tych szkół organem rejestrującym w wysokości przewidzianej kwoty potrzeb oświatowych na takiego ucznia dla jednostki samorządu terytorialnego.

Powyższe propozycje dotyczą również uczniów szkół i przedszkoli specjalnych oraz uczniów z niepełnosprawnościami. Tzn. na ucznia uczęszczającego do szkoły lub przedszkola specjalnego dotacja przekazywana jest w wysokości równej przewidzianej kwocie potrzeb oświatowych, a na ucznia z niepełnosprawnością przekazywana byłaby dotacja w wysokości nie niższej niż przewidziana kwota potrzeb oświatowych na takiego ucznia niepełnosprawnego. Oznacza to likwidację podstawowej kwoty dotacji oraz wskaźnika zwiększającego, które w części przekraczającej naliczenie w ramach potrzeb oświatowych finansowane są z budżetu JST. Jednocześnie proponuje się wprowadzenie zapisów umożliwiających pobieranie odpłatności za kształcenie, wychowanie i opiekę w tych placówkach.

3. Doprowadzić do ustalenia prawidłowej kalkulacji kosztów, które winny być ponoszone na finansowanie oświaty w poszczególnych JST. Osiągnięcie tego celu możliwe będzie w przypadku wprowadzenia mechanizmu umożliwiającego obciążanie gmin i powiatów, z których pochodzą uczniowie uczęszczający do szkół w danej JST, zwrotem kosztów edukacji przekraczających otrzymywane środki potrzeb oświatowych na tych uczniów.

Obecny sposób kalkulacji potrzeb oświatowych zdaniem Unii Metropolii Polskich wymaga urealnienia w stosunku do ponoszonych wydatków.