Wystąpienie: Bożenna Hołownia

Stanowisko

Program "Czyste powietrze" miał być dla tysięcy polskich rodzin krokiem ku nowoczesności, niższym rachunkom i czystszemu środowisku. Niestety, dla wielu właścicieli domów jednorodzinnych stał się początkiem finansowego dramatu. Beneficjenci, często osoby starsze i o niższych dochodach, padli ofiarą nieuczciwych wykonawców, którzy wykorzystali luki w systemie prefinansowania.

Sytuacja była absurdalna i głęboko niesprawiedliwa: nieuczciwa firma pobierała zaliczkę, znikała lub partaczyła robotę, a z długiem wobec wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej (wfośigw) zostawał oszukany obywatel. Państwo jako dysponent środków publicznych dotychczas nie miało narzędzi, by zdjąć ten ciężar z ofiar przestępstw. Nowy projekt ustawy (druk nr 3007) wprowadza jednak bezprecedensową tarczę prawną, która przywraca elementarne poczucie sprawiedliwości i naprawia błędy systemowe.

Dane zawarte w ocenie skutków regulacji (OSR) oraz uzasadnieniu projektu ustawy pokazują, że nie mamy do czynienia z pojedynczymi przypadkami, lecz ze zorganizowanym procederem. Mechanizm prefinansowania, choć niezbędny dla najuboższych, stał się polem nadużyć. Wykonawcy, działając często jako pełnomocnicy, narzucali nierynkowe marże sięgające kilkuset procent, fałszowali podpisy lub, co szczególnie drastyczne, dostarczali materiały na posesję, pozostawiając je bez montażu, po czym pobierali środki z funduszu.

Nowa ochrona prawna dotyczy konkretnych ram czasowych: obejmuje ona umowy zawarte na podstawie wniosków złożonych od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r. oraz przypadki wcześniejsze, które zostały aneksowane w związku z zasadami prefinansowania. Kluczowym instrumentem pomocy jest art. 4 projektu, który pozwala beneficjentowi natychmiastowo zamrozić dług. Wystarczy złożyć wniosek do właściwego funduszu i wykazać, że problem powstał z przyczyn niezależnych od obywatela, w szczególności w wyniku nieuczciwości wykonawcy. Podstawą do wstrzymania windykacji jest dokument potwierdzający wszczęcie postępowania karnego. Dzięki temu ofiara oszustwa nie musi obawiać się egzekucji komorniczej w trakcie trwania długotrwałego śledztwa.

Art. 5 projektu to rewolucyjne przesunięcie ryzyka kontraktowego. Jeśli wykonawca lub osoba działająca w jego imieniu zostaną prawomocnie skazani za przestępstwo związane z umową, odpowiedzialność beneficjenta za dług wygasa z mocy prawa. Mechanizm ten obejmuje nie tylko osoby fizyczne, ale i podmioty zbiorowe, np. spółki, a na równi ze skazaniem traktuje się warunkowe umorzenie postępowania.

Dotychczas oszukany emeryt musiał walczyć w sądzie sam. Art. 6 projektu zmienia tę dynamikę, nadając wfośigw status pokrzywdzonego w procesach karnych. To strategiczny przełom. Fundusze dysponują zasobami kadrowymi, wiedzą merytoryczną i zapleczem prawnym, których brakuje pojedynczemu obywatelowi. Urzędnicy mogą teraz precyzyjnie wykazać przed sądem mechanizm oszustwa, a fundusz zyskuje prawo do bezpośredniego dochodzenia roszczeń od nieuczciwej firmy.

Wieloletnie procesy karne bywały pułapką dla spadkobierców, którzy dziedziczyli długi powstałe w wyniku przestępstw popełnionych na szkodę ich bliskich. Art. 3 ust. 2 rozciąga ochronę na spadkobierców. Jest to szczególnie istotne w kontekście przepisów Kodeksu cywilnego o solidarnej odpowiedzialności za długi spadkowe do czasu działu spadku. Teraz każdy ze spadkobierców może samodzielnie wystąpić o zawieszenie spłaty lub wyłączenie odpowiedzialności, co znacząco ułatwia zabezpieczenie majątku rodziny.

Projekt przewiduje dwa scenariusze dotyczące podatku PIT, co jest istotne z punktu widzenia precyzji eksperckiej:

1. Wyłączenie z mocy prawa - gdy odpowiedzialność wygasa po skazaniu wykonawcy; nie generuje to przychodu podatkowego, beneficjent po prostu nigdy nie staje się właścicielem tych środków w sensie prawnym.

2. Umorzenie z tytułu trudnej sytuacji życiowej - jeśli fundusz umarza dług osobie w dramatycznym położeniu, by uniknąć nadmiernego uszczerbku dla utrzymania rodziny; art. 10 nowelizuje ustawę o PIT, gwarantując, że kwota ta nie zostanie opodatkowana. Państwo nie daje pomocy jedną ręką, by drugą zabrać jej część w formie podatku.

Nowa ustawa to próba naprawienia fundamentów zaufania między obywatelem a państwem. W wyniku przejęcia ciężaru procesowego i finansowego od ofiar oszustw, program "Czyste powietrze" ma szansę odzyskać wiarygodność. Ochrona beneficjentów w okresie lipiec 2022 - listopad 2024 to sygnał, że państwo potrafi przyznać się do błędu w konstrukcji programu i aktywnie wspierać słabszą stronę obrotu gospodarczego.

Pozostaje jednak pytanie o przyszłość: Czy systemowe wzmocnienie kontroli nad wykonawcami i nowa definicja roli funduszy wystarczą, by w przyszłości całkowicie wyeliminować drapieżne praktyki na rynku ekodotacji?