Wystąpienie: Katarzyna Ueberhan

Stanowisko

Szanowny Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Mam przyjemność przedstawić stanowisko klubu Lewicy odnośnie do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy, druki nr 2372 i 2441.

To przedłożenie rządowe ma na celu wprowadzenie sądowej kontroli decyzji prokuratora o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu przygotowawczym pełnomocnika osoby niebędącej stroną. Jest to zmiana, która zapewnia ochronę prawa do sądu i prawa do korzystania z pomocy prawnej także przez tych uczestników postępowania, którzy formalnie nie są jego stronami, ale których interesy mogą być w toku tego postępowania istotnie dotknięte.

Projekt tej ustawy odpowiada na konkretny problem prawny, który od lat był sygnalizowany w debacie publicznej i w opiniach instytucji. Uzasadnienie przypomina, że obecnie decyzja prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną podlega zaskarżeniu jedynie do prokuratora bezpośrednio przełożonego. Taki model był krytykowany m.in. przez rzecznika praw obywatelskich, który wskazywał na możliwe naruszenie konstytucyjnego prawa do sądu, a także przez środowiska adwokackie, które postulowały dalej idące zmiany. Również sam projektodawca podkreśla, że rozstrzygnięcie o odmowie dopuszczenia pełnomocnika nie jest kwestią błahą, ponieważ może w praktyce przesądzać o realnej możliwości ochrony interesów osoby uczestniczącej w postępowaniu.

Po analizie konkretnych rozwiązań zawartych w niniejszym projekcie można wyróżnić trzy istotne kwestie, które projekt adresuje. Po pierwsze, projekt wprowadza sądową kontrolę decyzji prokuratora. Zażalenie na postanowienie o odmowie dopuszczenia pełnomocnika w postępowaniu przygotowawczym ma rozpoznawać sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce prowadzenia postępowania. Jest to zmiana zasadnicza, ponieważ przenosi kontrolę z układu wewnątrzprokuratorskiego na poziom niezależnego sądu. Właśnie ten element należy uznać za rdzeń całej nowelizacji. Chodzi bowiem o to, aby rozstrzygnięcie ingerujące w możliwość korzystania z profesjonalnej pomocy prawnej nie pozostawało wyłącznie w obrębie tej samej struktury organizacyjnej.

Po drugie, projekt wzmacnia efektywność środka zaskarżenia. Dotychczas postanowienie prokuratora było natychmiast wykonalne, a zaskarżenie go nie wstrzymywało jego wykonania. Projekt odchodzi od tej logiki i przyjmuje zasadę, że postanowienie o odmowie dopuszczenia pełnomocnika staje się faktem dopiero z dniem uprawomocnienia. To bardzo istotne, ponieważ tylko wtedy środek odwoławczy ma rzeczywisty sens. Prawo do zaskarżenia decyzji nie może przecież sprowadzać się do czysto formalnej możliwości złożenia pisma, jeżeli sama decyzja zdąży wywołać nieodwracalne skutki, zanim niezależny organ zdąży się wypowiedzieć. Projektodawca słusznie odwołuje się tutaj do konstytucyjnego standardu, zgodnie z którym prawo do sądu ma mieć charakter realny i efektywny.

Po trzecie, projekt zachowuje niezbędne mechanizmy zabezpieczające sprawność i bezpieczeństwo postępowania przygotowawczego. Ustawa przewiduje, że do czasu uprawomocnienia się postanowienia czynności wyjątkowo mogą być dokonywane bez udziału pełnomocnika w wypadkach niecierpiących zwłoki albo wtedy, gdy przemawia za tym ważny interes śledztwa. Uzasadnienie wskazuje tutaj na sytuacje szczególne, takie jak konieczność pilnego przeprowadzenia czynności w związku z zatrzymaniem podejrzanego czy przypadki, w których w grę wchodzą informacje niejawne albo bezpieczeństwo państwa. Można oczywiście dostrzec, że właśnie w tym obszarze pojawiały się w opiniowaniu uwagi krytyczne i postulaty większej precyzji, ale nie zmienia to faktu, że sam kierunek regulacji pozostaje słuszny. Projekt stara się bowiem wyważyć dwie wartości: z jednej strony prawo jednostki do realnej ochrony swoich interesów, a z drugiej strony potrzebę sprawnego i skutecznego prowadzenia postępowania przygotowawczego.

Na uwagę zasługuje również to, że projektodawca nie zdecydował się na całkowite uchylenie art. 87 § 3 Kodeksu postępowania karnego, choć takie postulaty były zgłaszane. Przyjęto rozwiązanie bardziej wyważone. Z danych Prokuratury Krajowej wynika bowiem, że z możliwości odmowy dopuszczenia pełnomocnika korzysta się sporadycznie, od kilku do kilkunastu razy w poszczególnych regionach na przestrzeni 2 lat, przy jednoczesnym wpływie spraw do prokuratur przekraczającym milion spraw rocznie. To pokazuje, że nie mamy do czynienia z mechanizmem masowo nadużywanym, lecz z instrumentem wyjątkowym. W tej sytuacji właściwsze jest jego pozostawienie, ale objęcie go realną kontrolą sądową. Takie rozwiązanie należy ocenić jako racjonalne.

Należy podkreślić także to, że uwaga zgłoszona w konsultacjach publicznych przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Sędziów "Sędziowie RP" została uwzględniona, co potwierdza, że projekt podlegał rzeczywistej obróbce legislacyjnej, a nie jedynie formalnemu opiniowaniu.

Podsumowując, powiem, że projekt wzmacnia sądową ochronę praw uczestników postępowania przygotowawczego, nadaje realny sens środkowi zaskarżenia oraz jednocześnie pozostawia organom ścigania instrumenty niezbędne w sytuacjach wyjątkowych. To rozwiązanie wyważone, potrzebne i ważne z perspektywy standardów państwa prawa.

Z uwagi na powyższe klub Lewicy popiera niniejsze przedłożenie. Dziękuję.