Wystąpienie: Wioleta Tomczak

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Niespełna 3 miesiące temu, dokładnie 26 lutego, Klub Parlamentarny Polska 2050 złożył poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku akcyzowym oraz niektórych innych ustaw, druk nr 2396. (Gwar na sali, dzwonek)

Jest to projekt ściśle powiązany z propozycją przedstawioną przez rząd jesienią 2025 r. Można powiedzieć, że jest to projekt rządowy uzupełniony o dwa niezwykle istotne elementy: dłuższe vacatio legis oraz gwarancję przekazania dodatkowo wpływów do budżetu z podwyżki podatku akcyzowego do Narodowego Funduszu Zdrowia. Projekt przewiduje aktualizację obecnej akcyzowej mapy drogowej poprzez podwyższenie stawek akcyzy na alkohol etylowy, piwo, wino, napoje fermentowane oraz wyroby pośrednie w 2026 r. od momentu wejścia w życie tego projektu ustawy o 15% w stosunku do stawek z 2025 r., a w 2027 r. - o kolejne 10% rok do roku. Projekt ten stanowi odpowiedź na wcześniejsze weto prezydenta Karola Nawrockiego wobec projektu rządowego, który nie zawierał gwarancji przeznaczenia środków właśnie na te cele profilaktyki zdrowotnej oraz leczenia uzależnień oraz odpowiedniego okresu dostosowawczego.

Propozycja Polski 2050 ma dwa kluczowe mechanizmy zabezpieczające. Po pierwsze, przekazanie nadwyżki wpływów z podwyższonej akcyzy do Narodowego Funduszu Zdrowia. Środki te mają być przeznaczone przede wszystkim na profilaktykę, leczenie oraz psychiatrię. Po drugie, wprowadzenie półrocznego vacatio legis tak, żeby konsumenci oraz producenci mogli przystosować się do proponowanych zmian. Zgodnie z projektem minister finansów będzie do 15 marca każdego roku przekazywał do Narodowego Funduszu Zdrowia nadwyżkę wpływów z akcyzy względem roku bazowego, 2024.

Wysoka Izbo! Polityka akcyzowa nie jest wyłącznie instrumentem fiskalnym. Jest także skutecznym narzędziem ochrony zdrowia publicznego. Ma bezpośredni wpływ na poziom konsumpcji, a także skalę uzależnień oraz koszty związane właśnie z tymi uzależnieniami, które ponosi nie tylko osoba uzależniona, ale wraz z nią całe społeczeństwo.

Wszyscy - mam taką nadzieję - zdajemy sobie sprawę ze skali problemu alkoholizmu w Polsce. Według Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom łączne koszty społeczno-ekonomiczne wynikające ze spożywania alkoholu w Polsce szacuje się na 93,3 mld zł, przy czym różnica między przychodami budżetowymi z tytułu podatku akcyzowego od napojów alkoholowych a kosztami społeczno-ekonomicznymi wynosi ok. 80 mld zł. Koszty te dotyczą obciążeń kilku systemów: zdrowotnego, egzekwowania prawa, w tym wymiaru sprawiedliwości, ubezpieczeń społecznych czy pomocy społecznej. Brak zmian stanu obecnego prowadzić będzie do ciągłego utrzymywania się problemu nadmiernego spożycia alkoholu i alkoholizmu w naszym kraju. Zgodnie z danymi jeszcze wtedy Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych z 2020 r. roczny koszt nadmiernej konsumpcji alkoholu wynosił właśnie 93,3 mld zł. Zgodnie z kolei z raportem Instytutu Zdrowia Akademii Polonijnej w Częstochowie w Polsce liczba osób uzależnionych od alkoholu i nadmiernie pijących sięga od 4 do 5 mln, a osób wymagających leczenia - od 1 mln do 1,2 mln, z tego leczeniem objętych jest ok. 15%. Osób żyjących w zasięgu społecznie negatywnych skutków alkoholizmu jest ok. 12 mln. Powyższe wpływa na trudną sytuację sektora ochrony zdrowia. Generowane są dodatkowe koszty opieki zdrowotnej spowodowane negatywnymi skutkami zdrowotnymi uzależnienia od alkoholu, które jest przyczyną szeregu chorób oraz urazów spowodowanych przez wypadki komunikacyjne popełnione przez osoby pod jego wpływem. Koszty liczone są w miliardach złotych, a ponosi je polska służba zdrowia finansowana z Narodowego Funduszu Zdrowia. Dlatego też zapewnienie dodatkowych wpływów do NFZ-etu pozwoli ograniczyć zdrowotne koszty nadmiernej konsumpcji alkoholu, którymi obecnie obciążony jest polski system opieki zdrowotnej.

Wysoka Izbo! Polityka akcyzowa nie jest tylko i wyłącznie narzędziem fiskalnym. Powinniśmy zaktualizować mapę drogową podwyżek akcyzy na alkohol z tego względu, że według danych Eurostatu ceny alkoholu w Polsce należą do najniższych w Unii Europejskiej. Taniej jest tylko na Węgrzech, w Bułgarii i Rumunii. Jednocześnie w ostatnich latach - i to jest dobre zjawisko - znacząco wzrosły dochody Polaków. Niezależnie od tego, czy analizujemy płacę minimalną, przeciętne wynagrodzenie czy dochód rozporządzalny, wzrost wyniósł ok. 40%. Ceny alkoholu rosły w tym czasie znacznie wolniej. W praktyce oznacza to, że za przeciętne wynagrodzenie Polacy mogą dziś kupić więcej alkoholu niż jeszcze kilka lat temu. Dane pokazują to bardzo wyraźnie. Za przeciętne wynagrodzenie można było kupić w 2020 r. 201 butelek półlitrowych wódki, a już w 2024 r. - 238. W przypadku piwa wzrost nastąpił z 1672 do 2103 butelek, a w przypadku wina - z 211 do 313 butelek. Oznacza to rosnącą dostępność ekonomiczną alkoholu. Według raportu Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom im wyższa dostępność ekonomiczna, tym wyższe jego spożycie. Badania ekonomiczne prowadzone w wielu krajach potwierdzają, że wzrost podatków i cen alkoholu prowadzi do ograniczenia konsumpcji oraz zmniejszenia szkód społecznych i zdrowotnych. Podobne stanowisko zajmuje Światowa Organizacja Zdrowia, która wskazuje politykę cenową wobec alkoholu jako jedno z najbardziej efektywnych narzędzi ograniczenia szkód spowodowanych przez alkohol. Co istotne, wzrost cen alkoholu najmocniej ogranicza spożycie w najmłodszej grupie, czyli wśród dzieci, młodzieży i osób młodych, a więc tam, gdzie konsekwencje uzależnień są bardzo dramatyczne i długofalowe.

Wysoka Izbo! Proponowane zmiany mają charakter umiarkowany i odpowiedzialny, tak jak to zaproponował w 2025 r. rząd koalicji 15 października. Szacowany wzrost cen wyniesie ok. 30 gr na butelce wina, ok. 13 gr na półlitrowym piwie oraz ok. 3 zł na butelce wódki 40-procentowej o pojemności 0,5 l. Jednocześnie szacuje się, że dodatkowe wpływy budżetowe wyniosą ok. 1,8 mld zł, a w perspektywie 2 lat - ok. 2,8 mld zł. Te środki zostaną przeznaczone na leczenie skutków uzależnień, działania profilaktyczne, edukację zdrowotną oraz wsparcie psychiatrii. Za aktualizacją polityki akcyzowej przemawiają również rosnące koszty opieki zdrowotnej. Wysoka inflacja sprawiła, że leczenie skutków nadużywania alkoholu staje się coraz droższe. Państwo musi mieć narzędzia, musi mieć środki, by sprostać tym wyzwaniom.

Projekt przewiduje 6-miesięczne vacatio legis, z wyjątkiem przepisów dotyczących przekazywania środków do Narodowego Funduszu Zdrowia, które proponujemy, by weszły w życie od 1 stycznia 2027 r. Pierwsze przekazanie środków z nadwyżek wpływów akcyzy do NFZ nastąpi w roku 2028, z uwzględnieniem wpływów za rok 2027.

Oczywiście należy uczciwie powiedzieć, że projekt oznacza zwiększenie obciążeń także dla przedsiębiorców, w tym mikro-, małych i średnich firm działających w branży alkoholowej, dlatego właśnie przewidziano odpowiedni okres dostosowawczy.

Projekt jest zgodny z prawem Unii Europejskiej, nie wymaga notyfikacji technicznej i nie podlega przedstawieniu instytucjom unijnym.

Wysoka Izbo! To jest projekt odpowiedzialny społecznie i finansowo, projekt, który łączy politykę zdrowotną z odpowiedzialnością fiskalną, projekt, który daje państwu narzędzia do ograniczania szkód zdrowotnych i jednocześnie zapewnia środki na leczenie. Dlatego zwracam się do Wysokiej Izby z prośbą o poparcie tej ustawy. Dziękuję bardzo. (Oklaski)