Wystąpienie: Katarzyna Ueberhan

Szanowni Goście! Szanowna Pani Marszałkini! Szanowny Panie Rzeczniku! Wysoka Izbo! Mam przyjemność przedstawić stanowisko klubu Lewicy odnośnie do informacji o działalności rzecznika praw obywatelskich oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w roku 2025.

Rok 2025 był dla Biura Rzecznika Praw Obywatelskich rokiem ciężkiej, intensywnej pracy. Zresztą to kolejny taki rok. Pokazuje nam to jasno, jak drogowskaz, jak wiele jeszcze pozostało do zrobienia również przed nami, ustawodawcami, przed tą Izbą. Do rzecznika wpłynęło w minionym roku ponad 25 tys. nowych spraw. Ponad 440 spraw zostało podjętych przez rzecznika z własnej inicjatywy. Przeprowadzono blisko 2200 rozmów z osobami zgłaszającymi się do biura rzecznika i do terenowych punktów przyjęć. Ponad 30 tys. spraw to rozmowy na infolinii. Rzecznik skierował 204 wystąpienia problemowe do organów władzy publicznej, w tym 84 wystąpienia zawierające wnioski o podjęcie inicjatywy prawodawczej, czyli również do nas. Ktoś powie: statystyka, a ja mówię, że to dowód. To dowód na to, że rzecznik to nie tylko funkcja, ale również instytucja, tak niezwykle, nieustająco, niezmiernie potrzebna. To dowód na to, że obywatele widzą w rzeczniku instytucję realnej pomocy, wsparcia i ochrony ich praw.

Z tego miejsca dziękuję panu rzecznikowi i wszystkim jego współpracownikom za tę codzienną, tak trudną, wymagającą, ale tak potrzebną i nie do przecenienia pracę. I nie do wycenienia również. Dziękuję za każde wystąpienie, każdą interwencję, każdą podjętą sprawę. Dziękuję za każdą osobę, której przywrócono nadzieję i poczucie sprawiedliwości. Państwa działania to nie tylko dokumenty, to nie tylko praca za biurkiem. To przede wszystkim misja w obronie praw i godności człowieka. W minionym roku rzecznik nadal realizował obowiązki jako organ do spraw równego traktowania oraz Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur. Należy też zwrócić uwagę, przypomnieć, że rzecznik wykonywał też nowe zadania związane z ochroną sygnalistów.

Wysoka Izbo! Raport jasno pokazuje po raz kolejny, że choć już żmudnie dążymy do naprawy państwa i przywrócenia państwa prawa, to wciąż zmagamy się z konsekwencjami wieloletnich zaniedbań wcześniejszej władzy. Rok 2025 był już nie tylko rokiem odbudowy zaufania obywateli do państwa, ale także był to czas konfrontacji z tym, jak głęboko zdeformowane zostały instytucje publiczne za czasów poprzednich rządów. Z informacji przedstawionej Wysokiej Izbie wynika jasno, że podstawowym nierozwiązanym problemem pozostaje nadal kryzys wymiaru sprawiedliwości, obejmujący funkcjonowanie Krajowej Rady Sądownictwa, Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego. Rzecznik jasno wskazuje, że chaos ustrojowy nie jest abstrakcyjnym sporem prawnym, lecz bezpośrednio przekłada się na prawa obywateli, ich gwarancję, długość postępowań, skuteczność ochrony sądowej i wspomniane już przeze mnie zaufanie obywatela do państwa.

Z informacji przedstawionej przez rzecznika wynika jasno, że nadal jednym z najczęściej poruszanych problemów była właśnie przewlekłość postępowań sądowych i administracyjnych. Mimo prób naprawczych, obywatele nadal zbyt długo czekają na rozstrzygnięcia, a dodatkowo, pomimo podejmowanych też w tej Izbie i uchwalanych zmian przepisów, nie udało się rozwiązać problemu długotrwałego stosowania tymczasowego aresztowania. Rzecznik przypomina, że ten środek, który miał być stosowany wyjątkowo, tymczasowo, był i jest stosowany latami. Jak wspomniałam, próba ustawowego rozwiązania tego problemu zakończyła się niepowodzeniem. (Gwar na sali, dzwonek) Nie w tej Izbie, skończyło się na wecie prezydenta. Lewica podziela stanowisko rzecznika, że sprawne sądownictwo i rzeczywista gwarancja wolności osobistej to nie przywilej, to konstytucyjne prawo obywatela.

Ważnym elementem informacji rzecznika jest też kwestia praw kobiet i równego traktowania. Rzecznik słusznie wskazuje, że pomimo publicznej debaty i społecznych oczekiwań wciąż nie zostały wprowadzone zmiany w prawie dotyczącym przesłanki embriopatologicznej, a stan prawny nadal budzi poważne zastrzeżenia, również w świetle orzecznictwa europejskiego. Lewica powtarza: państwo ma obowiązek zapewnić każdej osobie, każdej kobiecie realne bezpieczeństwo zdrowotne, w tym dostęp do informacji, dostęp do pomocy medycznej, niezależnie od miejsca zamieszkania. Rzecznik przypomina, że zasada równego traktowania nie może być deklaracją, lecz musi znajdować wyraz w konkretnych rozwiązaniach prawnych i instytucjonalnych.

Miniony rok nie przyniósł jeszcze przełomu w obszarze polityki mieszkaniowej. Rzecznik zwraca uwagę, że prawo do mieszkania nadal nie jest w Polsce realizowane w sposób wystarczający. W wielu samorządach tworzone są wieloletnie listy oczekujących na lokale komunalne. Lewica w pełni podziela tę diagnozę. I jak zawsze podkreśla: mieszkanie to nie towar, to prawo. Państwo i samorząd muszą traktować politykę mieszkaniową jako jeden z filarów i fundament bezpieczeństwa społecznego.

Kolejnym ważnym też dla mnie problemem jako polityczki, a dawniej aktywistki, problemem zauważanym też przez rzecznika, jest ochrona praw uchodźców i migrantów. Rzecznik krytycznie również dziś w tym wystąpieniu odniósł się do zawieszenia prawa do azylu jako naruszającego godność człowieka. Rzecznik odnotowuje, że nadal stosowana jest krytykowana od lat praktyka zawracania cudzoziemców do linii granicznej. Zwraca też uwagę na zbyt daleko idące rozwiązania, które ograniczają możliwość złożenia wniosku o ochronę międzynarodową. Wskazuje na przewlekłość postępowań dotyczących legalizacji pobytu oraz spraw o nadanie obywatelstwa polskiego. Państwo musi zachować równowagę między bezpieczeństwem granic a przestrzeganiem zasad humanitaryzmu i zobowiązań międzynarodowych.

Odnosząc się też do innych kwestii poruszanych przez pana rzecznika, chciałabym powiedzieć, szanowny panie profesorze, że w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny pracujemy właśnie nad systemowym rozwiązaniem usługi asystencji dla osób z niepełnosprawnościami. Przyjęliśmy też w minionym tygodniu na posiedzeniu połączonych komisji nowe rozwiązania w zakresie opieki długoterminowej, w tym bon senioralny. Prace nad nowoczesnymi rozwiązaniami odnoszące się do mierzenia się z problemami pieczy zastępczej są na ukończeniu i oczekujemy ich w komisji.

Pani Marszałek! Panie Rzeczniku! Wysoka Izbo! Rok 2025 pokazuje po raz kolejny, że odbudowa państwa prawa wymaga nie tylko politycznej woli, ale także skutecznych zmian ustawowych, instytucjonalnych, ale też społecznych. Informacja rzecznika praw obywatelskich nie jest zwykłym dokumentem urzędowym. (Gwar na sali, dzwonek) To świadectwo tego, jak działa nasze państwo, jak traktuje tych najsłabszych, jak reaguje na krzywdę, nierówności, niesprawiedliwości. Klub Lewicy z uznaniem przyjmuje przedstawioną informację o działalności rzecznika praw obywatelskich za rok 2025. Wyrażamy z tego miejsca wdzięczność za te wszystkie minione lata, za konsekwentną obronę praw człowieka. Oczywiście apelujemy jednocześnie o kontynuację prac w nadziei na zapewnienie pełnej równości, dostępności i sprawiedliwości społecznej. Dziękuję bardzo. (Oklaski)