Wystąpienie: Grzegorz Lorek

Powstanie styczniowe w regionie piotrkowskim. Piotrków Trybunalski był ważnym miejscem na mapie konspiracji przedstyczniowej. Powodów było wiele. Mieściła się tu stolica guberni piotrkowskiej, bardzo ważny węzeł Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i przede wszystkim ważny ośrodek intelektualny czerpiący z historii miasta, w którym obradowały sejmy i trybunały.

W Piotrkowie Trybunalskim już latem 1861 r. tworzyły się pierwsze komórki oporu, które powstawały wśród urzędników oraz nauczycieli i uczniów piotrkowskiego gimnazjum. Zgodnie z zachowanymi w piotrkowskim archiwum dokumentami na czele podziemnej powstańczej administracji stanął kanonik Wawrzyniec Cent, którego głównym zadaniem było gromadzenie środków finansowych na wyekwipowanie powstańczej siły zbrojnej.

Znając skalę nastrojów rewolucyjnych w kraju, Aleksander Wielopolski, aby je wytłumić, zarządził tzw. brankę, czyli pobór rekrutów do carskiego wojska. Służba trwała wiele lat. Chroniąc się przed branką, młodzież uciekła do lasu w nocy z 14 na 15 stycznia. Zima wtedy była, jak mówią przekazy, wyjątkowo mroźna. Sytuacja ewidentnie eskalowała.

Wreszcie władze narodowe ustaliły wybuch powstania na noc z 22 na 23 stycznia 1963 r. Symboliczną chwilą było odczytanie nad grobem poległego 19-letniego piotrkowianina Walentego Wosińskiego na piotrkowskim cmentarzu manifestu Rządu Narodowego wzywającego do powstania.

Siłami powstańczymi w powiecie piotrkowskim dowodził Ignacy Szmidt. Nie udało się opanować Piotrkowa, stacjonowały tu zbyt duże oddziały carskie. W Radomsku na powstańców czekała zasadzka. Powstanie rozpoczęło się od niepowodzeń.

Po tych wydarzeniach na cmentarzu w Piotrkowie Trybunalskim przy wschodniej części muru okalającego nekropolię, jest usytuowany pomnik wykonany z trzech ułożonych na sobie granitowych głazów na ceglano-betonowej podmurówce, zwieńczony metalowym krzyżem, z wyrytym napisem: "Powstańcom 1863". Jest to zbiorowa mogiła prochów powstańców, którzy zostali rozstrzelani lub powieszeni na polach obok cmentarza żydowskiego, a następnie ekshumowani i uroczyście pochowani. Pieniądze na wzniesienie pomnika pochodziły ze społecznych składek. Jego budowa trwała od 1925 do 1926 r. Stanął on w miejscu, w którym w 1905 r. złożono ekshumowane prochy powstańców. Zastąpił ustawiony tu wówczas drewniany krzyż.

Jak głosi inskrypcja wyryta na płycie u podnóża monumentu, miejsce ostatniego spoczynku znaleźli tutaj straceni w Piotrkowie: ks. kanonik Ignacy Mosiński, proboszcz z Dmenina, dowódca oddziału Błeszczyński-Malczewski, oficerowie: Władysław Rudowski, Gromejko i Józef Grekowicz, chorążowie: Antoni Udymowski, Fracewicz, Rząśniak i Rakowski, uczeń Edward Stawecki, włościanin Franciszek Bartłomieczyk. Wieczna cześć ich pamięci, bo chwalebnem jest zginać za ojczyznę.