Wystąpienie: Tadeusz Samborski

Dziękuję bardzo.

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Klub Parlamentarny Polskie Stronnictwo Ludowe opowiada się jednoznacznie za przyjęciem projektu ustawy o uchyleniu ustawy z dnia 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Opowiadając się za wymienionym projektem, z całym naciskiem podkreślamy, że ustawa ta jako projekt poselski nie jest w żadnym stopniu wymierzona przeciwko hobbystom i amatorom poszukiwań zabytków i pamiątek.

(Poseł Grzegorz Braun: Jak nie jest, jak jest?)

Wnioskodawcy na każdym kroku i w każdej sytuacji wyrażają szacunek, uznanie i podziw dla licznej rzeczy pasjonatów i poszukiwaczy przedmiotów będących materialnym okruchem pamięci o przeszłości naszych ziem i ludziach będących naszymi przodkami.

W Sejmie Rzeczypospolitej reprezentuję region dolnośląski, przebogaty w zabytki owiane aurą tajemniczości i legend o rzekomo - a często prawdziwie - ukrytych skarbach z czasów bardzo odległych, dawnych, ale także tych nam bliższych, z lat II wojny światowej. Takie zamki jak Książ, Czocha, Grodziec, zamek piastowski w Prochowicach, pałac w Warmątowicach Sienkiewiczowskich, w pobliżu którego rozegrała się jedna ze słynnych bitew z udziałem wojsk napoleońskich, czy też ogromny klasztor pocysterski w Lubiążu to hasła i nazwy, które poruszają wyobraźnię i uruchamiają poszukiwania wielu amatorów w celu przeżycia przygód historycznych czy nawet osiągnięcia prozaicznego zysku materialnego.

Popieramy projekt ustawy polegającej w naszym zamierzeniu na uchyleniu ustawy z dnia 13 lipca 2023 r., gdyż owa ustawa niesie ze sobą wiele nieprawidłowości i zagrożeń, a zastrzeżenia budzi też tryb i sposób procedowania nad nią. Jej głównym celem było zliberalizowanie przepisów regulujących prowadzenie poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków przy użyciu urządzeń technicznych i elektronicznych. Nie mamy nic przeciwko liberalizacji, ale wszystko musi być określone, trzeba przestrzegać określonych reguł. Według znawców zagadnienia sytuacja wytworzona przez liberalizację z 13 lipca 2023 r. stanowi realne zagrożenie dla dziedzictwa kulturowego. W praktyce chodzi głównie o osoby posługujące się detektorami metali, poszukujące pod ziemią lub pod wodą metali szlachetnych w postaci monet czy ozdób oraz broni z różnych epok historycznych, głównie z czasów II wojny światowej.

W aktualnym stanie prawnym prowadzenie poszukiwań dopuszczalne jest na podstawie pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Poszukiwanie bez pozwolenia to przestępstwo karane grzywną lub ograniczeniem wolności. Ponadto według starej ustawy, tej z 2003 r., osobom, które odkryły zabytek w wyniku intencjonalnych poszukiwań, nie przysługuje gratyfikacja w żadnej formie. Nagrody są tylko za przypadkowe znalezienie zabytku. Natomiast nowelizacja z 13 lipca 2023 r. ułatwi działalność hobbystyczną, bowiem zrezygnowano z obowiązku uzyskania pozwolenia, a w to miejsce zaproponowano obowiązek zgłoszenia poszukiwań za pośrednictwem aplikacji mobilnej. Osobie, która pozyska zabytek archeologiczny, przysługiwać będzie nagroda pieniężna lub dyplom.

Nowelizacja z 13 lipca ub.r. jako całość budzi zastrzeżenia środowiska naukowego, które uczestniczyło w projektowaniu rozwiązań zaproponowanych w ww. nowelizacji. Projekt został w całości negatywnie oceniony - już o tym mówiono - przez Radę Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego przy ministrze kultury i dziedzictwa narodowego. Naukowcy podkreślają, że nowelizacja z 13 lipca wyrażała stanowisko tylko jednej grupy interesariuszy, środowiska eksploratorów, natomiast strona naukowa nie była tutaj uwzględniona ze swoimi poglądami. Nowela z 13 lipca nie zapewnia też pełnej zgodności z postanowieniami Europejskiej konwencji o ochronie dziedzictwa archeologicznego. Nie przewidziano też narzędzi do weryfikacji, czy zgłoszone przedmioty faktycznie pochodzą z danego miejsca.

Nagradzanie każdego znaleziska będzie dużym obciążeniem dla Skarbu Państwa, ale autorzy nowelizacji nie przewidzieli środków na ten cel w budżecie na ten rok. To jest poważny mankament tego projektu. Specjaliści zwracają uwagę, że nagradzanie uruchomi lawinę poszukiwań w celu pozyskania środków finansowych lub sławy kosztem niszczenia zabytków nieruchomych. Mogą też być próby legalizacji dawnych znalezisk pozyskanych nielegalnie.

Co jest też bardzo ważne i godne podkreślenia, nowelizacja z 13 lipca dopuszcza obcokrajowców do naszych poszukiwań, i to obcokrajowców z tych państw, w których oni sami nie mogliby prowadzić tych poszukiwań. Mamy problemy, jak państwo wiecie, np. z ekshumacją ofiar (Dzwonek) ludobójstwa na Ukrainie, natomiast Ukraińcy mogliby u nas dokonywać tych poszukiwań bez żadnych zastrzeżeń, gdyby ta ustawa weszła w życie. Narażone są też elementy infrastruktury strategicznej przy takim hobbystycznym podejściu, a więc linie energetyczne, telekomunikacja itd.

Dochodzą nowe obowiązki dla służb konserwatorskich, czyli dodatkowe etaty, koszty itd. Koszt wdrożenia nowelizacji jest oceniany w tym roku na blisko 3,3 mld, później rzekomo na 6,5 mld. Jeśli nawet są to trochę zawyżone kwoty, to jednak jest to poważne obciążenie dla budżetu państwa.

Konkludując, chcę powiedzieć, że projekt, ten nasz poselski, za którym się opowiadamy, jest zgodny z prawem Unii Europejskiej. Ustawa z 13 lipca 2023 r. trafia na grunt nieprzygotowany do jej wdrożenia. Mając powyższe na uwadze, potwierdzam poparcie klubu Polskiego Stronnictwa Ludowego dla projektu ustawy o uchyleniu ustawy z 13 lipca 2023 r. Dziękuję bardzo. Dziękuję, pani marszałek.