Wystąpienie: Maja Ewa Nowak

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! 15 września 2017 r. Sejm głosami większości posłów zdecydował o powstaniu Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Ówczesny wicepremier pan Piotr Gliński, będący też przewodniczącym Komitetu do Spraw Pożytku Publicznego, a jednocześnie inicjatorem powstania NIW-u, mówił wtedy: to jest projekt ustawy, który wychodzi naprzeciw potrzebom organizacji pozarządowych, na ogół tych słabszych, lokalnych, tych, które dotychczas nie miały odpowiedniego wsparcia, także ze strony państwa polskiego. Czy jednak tak się stało? O tym za chwilę.

Tego dnia wiarę we wsparcie państwa odzyskało naprawdę wiele organizacji pozarządowych, zwłaszcza tych małych, lokalnych, działających często w 100% w formie wolontariatu. To właśnie ich działacze i wolontariusze każdego dnia poświęcali swój czas, i często też pieniądze, kosztem własnej pracy zawodowej, własnych rodzin czy pasji. Poświęcali go i poświęcają nadal, bo kieruje nimi chęć bezinteresownego niesienia pomocy, pracy na rzecz drugiego człowieka i dla dobra społecznego. Niestety bardzo szybko się okazało, że wśród tych ludzi, organizacji w kuluarach zaczęły narastać wątpliwości i rozczarowanie oraz niezadowolenie. Wielokrotnie pojawiały się też podejrzenia o możliwe kolesiostwo, o prawdopodobieństwo wystąpienia licznych nieprawidłowości zarówno przy przyznawaniu fundacjom i stowarzyszeniom środków finansowych na ich działania, jak i przy rozliczaniu tych środków, a także o wiele innych niepokojących działań wewnątrz tej instytucji. Wiemy już, że te podejrzenia były uzasadnione. Procedery prawdopodobnie trwały latami i obejmowały znacznie większą skalę problemów. Nikogo nie dziwił m.in. fakt, że jeden człowiek oceniał w ciągu tygodnia nawet po kilkadziesiąt wniosków, co zważywszy na to, że każdy z nich zawiera od kilku do kilkudziesięciu stron istotnych danych, także finansowych, wymaga nie tylko przejrzenia i zapoznania się, lecz także szczegółowej analizy. Nie dziwiło także to, że kontrolą zajmowała się też jedna osoba.

Wiemy, że wiele organizacji pozarządowych z ogromną radością przyjęło informację o powołaniu ministry do spraw społeczeństwa obywatelskiego, którą została pani minister Agnieszka Buczyńska. (Oklaski) To był moment przełomowy, bo nareszcie pieczę nad tak ważnymi sprawami przejęła ekspertka, jedna z najlepszych ekspertek w Polsce, znająca od podszewki prace na rzecz organizacji, z organizacjami i w organizacjach, znająca ich problemy, ale też wrażliwa na problemy społeczne. Swoje działania rozpoczęła natychmiast, dzięki czemu już teraz obserwujemy duże zmiany, m.in. w Narodowym Instytucie Wolności. Są to m.in. nowe zasady, transparentny proces rady NIW-u. Ruszyła też akademia edukująca organizacje pozarządowe w Polsce.

Wiceminister do spraw społeczeństwa obywatelskiego pan Marek Krawczyk powołał 13 czerwca 2024 r. nowego dyrektora Narodowego Instytutu Wolności pana Michała Brauna, który na konferencji prasowej 17 czerwca 2024 r. poinformował o wynikach wewnętrznych audytów. To właśnie na ich podstawie stwierdzono nie tylko nieprawidłowości w udzielaniu i rozliczaniu dotacji, ale też inne działania, które można uznać co najmniej za niepożądane. Nowy dyrektor poinformował także, że zostały podjęte działania mające na celu odzyskanie środków z nieprawidłowo udzielonych lub nieprawidłowo rozliczonych dotacji. Zapadła też decyzja o rezygnacji ze współpracy z ponad 700 ekspertami oraz o odstąpieniu od podpisania umów na kwotę przekraczającą 5 mln zł. To pokazało zaledwie wstępną, ale już na ten moment ogromną skalę nieprawidłowości w Narodowym Instytucie Wolności. Pan dyrektor wraz z ministrem Markiem Krawczykiem zapowiedzieli również zmiany i kolejne kontrole we współpracy z innymi instytucjami.

Funkcjonowanie instytutu ma bardzo duże znaczenie dla sektora organizacji pozarządowych, a także dla wszystkich uczestników społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego ważne jest, aby obywatele i obywatelki mogli poznać szczegóły dotyczące wyników przeprowadzonych kontroli oraz przyszłości Narodowego Instytutu Wolności. Obywatele i obywatelki zasługują na uczciwość i transparentność oraz rzetelną wiedzę dotyczącą sposobu wydatkowania środków publicznych i wyników kontroli nad nimi (Dzwonek).

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania. Dlaczego nie zostało przyjęte sprawozdanie z działalności Narodowego Instytutu Wolności za 2023 r.? Jakie są wyniki audytów przeprowadzonych w Narodowym Instytucie Wolności? Jakie działania naprawcze zostały już podjęte i jakie są jeszcze planowane? W jaki sposób przebiegały procedury powołania członków NIW oraz wyboru dyrektora Narodowego Instytutu Wolności? Jakie są planowane zmiany systemowe dotyczące funkcjonowania Narodowego Instytutu Wolności w przyszłości?

Wielu posłów i wiele posłanek Polski 2050 Szymona Hołowni także działało z organizacjami, w organizacjach, wspierało ich działania. Wiemy, że środki powinny być transparentnie rozliczone. Zarówno my, jak i obywatele i obywatelki powinniśmy mieć prawo wiedzieć, jak te środki zostały wykorzystane i na co. Dlatego oczekujemy wyczerpujących odpowiedzi na powyższe pytania. Dziękuję. (Oklaski)