Wystąpienie: Janusz Cichoń

Szanowna Pani Marszałek! Panie Ministrze! Panie i Panowie Ministrowie! Wysoka Izbo! Panie Prezesie! Obiektywnie rzecz biorąc, budżet państwa realizowany był w 2023 r. w trudnych warunkach ekonomicznych związanych ze stagflacją w Polsce i recesją u kluczowych partnerów handlowych: Niemiec, Czech i Wielkiej Brytanii, a pośrednio również z odłożonymi w czasie skutkami wojny w Ukrainie i pandemii COVID-19.

Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na następujące zjawiska. Po pierwsze, w 2023 r. Polska odnotowała wyraźny spadek tempa wzrostu gospodarczego. Spadek ten był większy, niż oczekiwano. Był to spadek do 0,2% PKB wobec pierwotnie zakładanego wzrostu na poziomie 1,7%.

Po drugie, zgodnie z oczekiwaniami bardzo wysoka inflacja, zwłaszcza w pierwszej połowie roku, doprowadziła do wyraźnego spadku spożycia w gospodarstwach domowych, którego nie skompensował obserwowany w drugiej połowie roku wzrost spożycia publicznego. W ciągu całego roku utrzymywała się trudna sytuacja w eksporcie, aczkolwiek w skali całego roku wystąpił jego umiarkowany wzrost. Jednoczesne silne ograniczenie importu pozwoliło jednak na poprawę salda handlowego.

Po trzecie, powyższe zjawiska doprowadziły do zmian struktury popytu, zmian niekorzystnych z punktu widzenia dochodów budżetowych.

Po czwarte, w ciągu 2023 r. utrzymywała się silna presja inflacyjna. W szczytowym okresie, w lutym wzrost cen sięgał 18,4%. Wysoka inflacja ułatwiała przy tym realizację dochodów budżetowych, ale prowadziła jednocześnie do niedofinansowania niektórych zadań państwa, co nam się, nawiasem mówiąc, odbija czkawką do dzisiaj.

Po piąte, wyhamowaniu wzrostu PKB nie towarzyszył znaczący wzrost bezrobocia obserwowany w wielu państwach świata, co z kolei znacznie osłabiło antyinflacyjne oddziaływanie spowolnienia gospodarczego.

Po szóste, po okresie ograniczenia deficytu finansów państwa w czasie popytowego boomu w latach 2016-2019 do -0,7% PKB w latach 2020-2023 nastąpił jego bardzo duży wzrost do 5,1% PKB. Oznacza to, że prowadzona w tym okresie polityka fiskalna nie wykorzystała wyjątkowo korzystnych uwarunkowań gospodarczych w celu trwałej redukcji deficytu i ograniczenia długu publicznego. Większość krajów europejskich wypracowała w tym okresie nadwyżki mimo znacznie wolniejszego wzrostu PKB niż w Polsce. Zaowocowało to gwałtownym wzrostem deficytu w momencie pogorszenia się sytuacji, pandemii, wojny, recesji u partnerów handlowych. Znaczny wzrost stopnia niezrównoważenia finansów publicznych mierzony wzrostem deficytu budżetu państwa, wzrost z 0,4% do 2,5% PKB, oraz wzrostem deficytu sektora rządowego i samorządowego do 5,1% doprowadził w 2024 r. do wszczęcia wobec Polski procedury nadmiernego deficytu.

Co prawda w ciągu ostatnich lat nie wzrosła znacząco relacja długu publicznego do PKB. W 2019 r. wynosiła ona 45,7%, po czym przejściowo wzrosła do 57% w roku pandemii, w 2020 r. spadła do 49,2%, a w 2023 r. wynosiła 49,6%. Jest to często podnoszony argument na obronę prowadzonej polityki fiskalnej, ale moim zdaniem był to sukces pozorny, bo spadek tej relacji wynikał właśnie z wysokiej inflacji, dzięki której wyrastaliśmy z długu. Nie bez znaczenia dla relacji między państwowym długiem publicznym a PKB było również wyprowadzanie poza budżet coraz większych wydatków.

Zgodnie z ocenami Międzynarodowego Funduszu Walutowego mimo pozornej poprawy w rzeczywistości Polska znajduje się obecnie na ścieżce szybkiego wzrostu długu publicznego, który w ciągu 3, 4 lat w przypadku niepodjęcia zdecydowanych działań stabilizujących finanse publiczne może przekroczyć poziom 60% PKB.

I po siódme, zostały popełnione błędy prognostyczne zarówno w konstrukcji założeń do pierwotnej ustawy budżetowej na rok 2023, jak i w momencie jej nowelizacji w lipcu 2023 r. Generalnie prognoza okazała się zbyt optymistyczna zarówno w odniesieniu do sfery realnej gospodarki, jak i w stosunku do inflacji. Za najgroźniejsze z punktu widzenia realizacji budżetu należy uznać przyjęcie zbyt wysokich założeń dotyczących tempa wzrostu PKB, który pierwotnie szacowano na 1,7%, po czym przy nowelizacji na 0,9%, a faktycznie wyniósł on 0,2%, co doprowadziło do znacznego przeszacowania dochodów podatkowych, pomimo niedoszacowanej wyraźnie inflacji.

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Dochody budżetu państwa w 2023 r. wyniosły prawie 574 mld zł i były niższe o 27,4 mld zł od prognozowanych w znowelizowanej ustawie budżetowej. W porównaniu do 2022 r. dochody te były wyższe o 69,1 mld zł, tj. nominalnie o 13,7%, a realnie - 2,1%, zaś wydatki budżetu państwa wykonane zostały w 2023 r. w wysokości 659,6 mld. Były zatem niższe w stosunku do kwoty ustalonej w noweli budżetu o 33,8 mld zł. W porównaniu z rokiem wcześniejszym były one wyższe o 142 mld. Ale w efekcie deficyt budżetu państwa był rekordowo wysoki, wyniósł 85,6 mld zł. Dla porównania w 2022 r. ten deficyt wyniósł 12,6 mld. Warto zwrócić uwagę, że bardzo wyraźnie wzrosły dochody niepodatkowe, co głównie było spowodowane wpłatą do budżetu państwa z tytułu sprzedaży uprawnień do emisji gazów cieplarnianych w wysokości 18,3 mld zł. I w tym miejscu dodać muszę, że w 2023 r. nie zostały wprowadzone zmiany ustawy o systemie handlu uprawnieniami do emisji, które powodowały w 2022 r. przekierowanie środków ze sprzedaży uprawnień do emisji z budżetu państwa na inne cele.

Dokonując oceny stopnia realizacji dochodów, wydatków i deficytu budżetowego w stosunku do pierwotnej i znowelizowanej ustawy budżetowej, należy stwierdzić, że realizacja budżetu w 2023 r. doprowadziła do znacznych odchyleń dochodów, wydatków i deficytu w stosunku zarówno do pierwotnej ustawy, jak i jej nowelizacji. Dochody okazały się niższe w stosunku do nowelizacji o 5,1%, a wydatki o 4,9 niższe. Z jednej strony to wskazuje na poważne błędy prognostyczne, o czym mówiłem wcześniej, w odniesieniu do dochodów, z drugiej zaś na znaczący wysiłek w końcówce roku, zwłaszcza na rzecz ograniczenia wzrostu deficytu. Ale ostatecznie ten deficyt był wyższy niż w pierwotnej ustawie budżetowej o 26%. W obszarze dochodów czynnikiem decydującym o niezrealizowaniu prognozy okazał się spadek poniżej prognoz dochodów z VAT o prawie 15% w stosunku do pierwotnej ustawy budżetowej i blisko 11% w stosunku do jej nowelizacji. Głównymi powodami tak ogromnego niezrealizowania prognozy były z jednej strony podjęte w ciągu roku decyzje polityczne związane z przedłużeniem funkcjonowania tarcz antyinflacyjnych, a z drugiej strony bardzo znaczący wzrost luki VAT. Wstępny szacunek Ministerstwa Finansów mówi o 15,9%, jeśli chodzi o lukę VAT. Z kolei w obszarze wydatków najważniejszym czynnikiem decydującym o niepełnym zrealizowaniu planu były niższe wydatki bieżące jednostek budżetowych o ok. 10% w stosunku do pierwotnej ustawy i prawie 12% w stosunku do nowelizacji. Niższe też w stosunku do planu były wydatki, w tym zwłaszcza na współfinansowanie projektów z udziałem środków Unii Europejskiej, dotyczące składki płaconej do Unii Europejskiej oraz na obsługę długu publicznego, co było związane z brakiem środków z KPO i nieznacznym spadkiem stóp procentowych. Ale koszty obsługi, warto na to zwrócić uwagę, były rekordowe. Koszty obsługi długu wyniosły 61,7 mld zł, 9% budżetu państwa, bez kosztów generowanych w funduszach specjalnych poza budżetem lokowanych w BGK czy PFR.

Analiza sprawozdania budzi poważne wątpliwości co do polityki gospodarczej w 2023 r. Po pierwsze, rząd popełnił poważne i możliwe do uniknięcia, zwłaszcza przy okazji nowelizacji ustawy budżetowej, błędy w założeniach makroekonomicznych do budżetu. Po drugie, polityczne decyzje doprowadziły do ograniczenia dochodów z VAT przy jednoczesnym wzroście luki VAT-owskiej, skutkiem czego nie udało się zrealizować dochodów. Po trzecie, ograniczenie deficytu do rozmiarów dozwolonych w nowelizacji możliwe było głównie dzięki silnym oszczędnościom w wydatkach bieżących jednostek budżetowych, co doprowadziło do niedofinansowania niektórych funkcji państwa. Szczególnie było to widoczne, jeśli chodzi o opiekę zdrowotną czy np. Policję. Po czwarte, polityka budżetowa prowadzona w 2023 r. ulokowała Polskę na ścieżce wzrostu długu publicznego z perspektywą możliwego przekroczenia w ciągu 3, 4 lat konstytucyjnego limitu 60% PKB. Po piąte, w trakcie realizacji budżetu dopuszczono się wielu nieprawidłowości. Ich skala była rekordowa. Świadczy o tym liczba negatywnych opisowych ocen zawartych w analizie wykonania budżetu państwa przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli, jak też zastrzeżeń zgłaszanych przez poszczególne komisje sejmowe.

Warto podkreślić, że budżet przygotowywał, ale i realizował niemal w całości poprzedni rząd, rząd PiS, co oznacza, iż odpowiedzialność za te nieprawidłowości - podejmowane w trakcie roku działania i zaniechania - ponosi rząd PiS, a nie obecnie rządzący.

Komisja pracowała nad sprawozdaniem z wykonania budżetu przez wiele dni. W trakcie swoich posiedzeń rozpatrywała sprawozdanie w zakresie własnych części budżetowych, omawiała też części budżetowe, które zostały skierowane do innych komisji, po otrzymaniu przygotowanych przez nie wniosków i opinii. Komisja Finansów Publicznych otrzymała 26 opinii od innych komisji. W posiedzeniach komisji, na których rozpatrywane były opinie właściwych komisji, uczestniczyli posłowie sprawozdawcy z ramienia tychże komisji, koreferenci, przedstawiciele Najwyższej Izby Kontroli oraz dysponenci, przedstawiciele innych instytucji.

Opinie pozytywne w odniesieniu do rozpatrywanych wyłącznie przez siebie fragmentów budżetu przedłożyło 12 komisji. Pozytywne były także trzy opinie przedłożone przez komisje połączone. Osiem komisji w swoich opiniach obok pozytywnych ocen wykonania budżetu w odniesieniu do większości rozpatrywanych przez siebie części budżetowych zawarło też negatywne oceny. Trzy komisje wydały w pełni negatywne opinie w odniesieniu do wszystkich rozpatrywanych przez siebie fragmentów budżetu. Były to: Komisja Obrony Narodowej, Komisja Spraw Zagranicznych, Komisja Kultury i Środków Przekazu. W wielu przypadkach podstawą do wydania tych opinii były w szczególności negatywne opinie Najwyższej Izby Kontroli lub stwierdzone przez Izbę nieprawidłowości. Nie będę omawiał tego, jakie zastrzeżenia, w których działach, do których instytucji miała Najwyższa Izba Kontroli. Przed nami wystąpienie pana prezesa.

(Głos z sali: Niestety.)

Podsumowując, chcę powiedzieć, że w trakcie swoich posiedzeń komisja nie głosowała nad wnioskami przedłożonymi przez inne komisje, ale w wyniku głosowania przyjęła projekt uchwały, w którym proponuje w pkt I przyjęcie sprawozdania z wykonania budżetu (Dzwonek) za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2023 r. oraz w pkt II udzielenie Radzie Ministrów absolutorium za ten okres. W pkt III jednak komisja proponuje, by Sejm zwrócił uwagę na istotne nieprawidłowości w wykonaniu budżetu państwa wskazane przez Najwyższą Izbę Kontroli oraz przedstawione w opiniach sejmowych, wskazując przy tym aż 43 pozycje, które obejmują niektóre części budżetowe, państwowe fundusze celowe, państwowe osoby prawne i agencje wykonawcze. Dziękuję bardzo. (Oklaski)