Wystąpienie: Marek Sowa

Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! W imieniu połączonych Komisji Finansów Publicznych oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej mam przyjemność przedstawić sprawozdanie połączonych komisji o rządowym projekcie ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, druk nr 675.

Jednocześnie wnoszę, aby wysoki Sejm raczył przyjąć projekt ustawy przekazany przez komisje wraz z wnioskami. Do tego projektu ustawy są oczywiście dołączone wnioski mniejszości posła Tomaszewskiego. Jest to 18 wniosków mniejszości.

Teraz przejdę do omówienia tej niezwykle istotnej, ważnej, długo oczekiwanej ustawy - głównie przez samorządowców, przez wszystkich, którzy troszczą się o naszą Polskę lokalną, regionalną, którzy od kilkunastu lat zgłaszali postulaty zmiany obowiązującej już ponad 20 lat dotychczasowej ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Wreszcie można powiedzieć, że ta zmiana następuje. Ta propozycja została wypracowana przez stronę zarówno rządową, jak i samorządową.

Chcę bardzo wyraźnie powiedzieć, że już na etapie poprzedzającym skierowanie tego projektu do parlamentu ta ustawa miała pozytywną opinię Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego i wszystkich korporacji samorządowych, bo faktycznie wprowadza zupełnie nowe rozwiązania po to, aby stabilność finansów publicznych w samorządach była zdecydowanie większa, podobnie jak transparentność, przewidywalność i możliwość działania naszych samorządowców. Oni od kwietnia br. mają swój nowy mandat, który realizują w wyniku wyborów.

Szanowni Państwo! W tej ustawie wprowadza się zupełnie nowe rozwiązania. M.in. dochody jednostek samorządowych dzisiaj w dużej mierze będą pochodziły z dochodów ich mieszkańców czy firm, i to będą dochody jeszcze przed opodatkowaniem. Oczywiście one będą przekazywane z tej bazy podatkowej, która wpłynie do państwa. Muszę państwu powiedzieć, że to jest zmiana fundamentalna. Zapewne pamiętacie nowelizację ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, która była wprowadzona w 2021 r. Zacytuję ocenę skutków regulacji przedstawioną przez rząd Prawa i Sprawiedliwości: samorządy z tytułu obniżonych stawek podatkowych straciły 12,4 mld zł rocznie. Mówię o kwotach z 2021 r., kiedy była ta zmiana wprowadzona. Wiadomo, że przy ówczesnej gigantycznej inflacji w kolejnych latach te straty były zdecydowanie większe.

Ale to nie była pierwsza zmiana. Pamiętamy również radykalną zmianę chyba z 2019 r. W świetle właśnie wysokiej inflacji, która nas później dotknęła, to rozłożenie wpływu w okresie 3-letnim, a nie z br., też powodowało miliardy złotych straty w budżecie państwa. Fundamentalna zmiana przygotowana przez nasz rząd polega na tym, że gminy, powiaty, miasta na prawach powiatu i województwa będą miały udziały w dochodach przed opodatkowaniem, a więc każda kolejna zmiana, która będzie wprowadzana, będzie neutralna z punktu widzenia dochodów jednostek samorządu terytorialnego. To jest niezwykle istotne. Ta zmiana podejścia spowoduje, że w przyszłym roku do budżetów samorządów trafi 174 mld zł z tzw. podatku PIT, a więc od osób fizycznych, od mieszkańców, i ponad 28 mld zł podatku od osób prawnych. Łącznie daje to kwotę przekraczającą 200 mld zł.

Na marginesie dodam, że gdy porównamy obecnie obowiązującą ustawę po waszych zmianach i tę, która będzie obowiązywała od 1 stycznia - jestem przekonany, że ona zyska szerokie poparcie - to udział w podatku dochodowym od osób fizycznych z 50% wzrośnie do 87%. To jest przepaść, to jest naprawdę fundamentalna zmiana.

Poza udziałem w dochodach mieszkańców gminy, powiaty, województwa i miasta na prawach powiatu mają cały katalog dochodów, które funkcjonują dzisiaj i będą funkcjonowały również później. Myślę tutaj o podatku od nieruchomości, podatkach rolnym, leśnym, transportowym, o darowiznach, spadkach, opłatach skarbowych, targowych, miejscowych i uzdrowiskowych. Ten katalog jest naprawdę bardzo duży i myślę, że nie ma potrzeby go precyzyjnie opisywać, bo każdy z nas te rozwiązania po prostu zna.

Jest też wprowadzona druga radykalna zmiana. To jest zmiana sposobu wyliczania i w konsekwencji również finansowania zadań własnych samorządu. Dzisiaj te zadania będą realizowane, ich finansowanie będzie wyliczane na podstawie sześciu kategorii. Myślę tutaj oczywiście o wprowadzonych do ustawy potrzebach finansowych jednostek samorządu terytorialnego. Te sześć kategorii to potrzeby uzupełniające dla tych jednostek, których własne wyliczenia są po prostu niekorzystne i którym trzeba po prostu uzupełnić środki. Potrzeby uzupełniające zostały w tej ustawie oszacowane na przyszły rok na 9 mld zł. To są potrzeby oświatowe dotyczące prowadzenia zarówno szkół, jak i przedszkoli. Łącznie to jest kwota 103 mld zł. Są też potrzeby ekologiczne, czyli zupełna nowość. To też nasze zobowiązanie, zobowiązanie koalicji 15 października. Każdy z nas bardzo wyraźnie podkreślał to, że jeśli chcemy mieć więcej terenów chronionych, to musi być dla tych gmin, które pełnią w jakiejś mierze funkcję służebną wobec całego kraju, rekompensata z tytułu subwencji ekologicznej, tutaj nazwana potrzebą ekologiczną. Ta potrzeba ekologiczna ma swoje odzwierciedlenie w kwocie 1,5 mld zł i jest tak skonstruowana, aby zachęcała samorządy do obejmowania wyższym stopniem ochrony terenów cennych przyrodniczo na swoim obszarze. Najniżej jest rekompensata z tytułu Natury 2000, później mamy parki krajobrazowe, rezerwaty i parki narodowe, czyli najwyższa forma ochrony jest tutaj zdecydowanie w najwyższym stopniu rekompensowana. Wreszcie jest też potrzeba wyrównawcza z kwotą 19 mld zł.

Zmieniło się również tzw. pobieranie dotychczasowego janosikowego z tytułu wyższych dochodów choćby z PIT-u czy CIT-u pozyskiwanego przez samorządy i z dochodów własnych. Dzisiaj ta korekta zamożności również będzie wyliczana, ale będzie też uwzględniany cały ten pakiet finansowany w ramach potrzeb finansowych. Z tego tytułu wróci do budżetu państwa 5,2 mld zł. Samorządy oczywiście będą miały pozostawioną rezerwę, dodatkowo zwiększoną, i to nie będzie procent, tylko to będzie dodatkowe zwiększenie o 700 mln zł. To będą również środki z tytułu rezerwy przewidzianej na wzrost wynagrodzeń dla nauczycieli.

To wszystko sprawi, że samorządy zostaną wyposażone w zupełnie nowe narzędzie, które pozwoli skuteczniej i na wyższym poziomie realizować polityki, które mają one zapisane w swoich zadaniach ustawowych.

Chcę o tym jednoznacznie powiedzieć. To często pojawiało się w trakcie prac, że tą ustawą coś zabieramy, że gminy czy w ogóle samorządy stracą możliwość ubiegania się o jakiekolwiek dodatkowe środki. Chcę powiedzieć, że to jest wierutne kłamstwo, nieprawda, żadnych takich zapisów tutaj, w tej ustawie, nie ma. Programy kierowane do jednostek samorządu terytorialnego będą po prostu prowadzone. Nie odnoszę się do sytuacji nadzwyczajnych takich jak powódź. Wiadomo, że na zadania utracone...

(Poseł Rafał Weber: Polski Ład?)

Wicemarszałek Piotr Zgorzelski:

Za chwilę będzie dyskusja, panie pośle.

Poseł Sprawozdawca Marek Sowa:

Chcę powiedzieć, że Program Inwestycji Strategicznych w żadnej ustawie nie jest wpisany. Więc ze wszystkich tych dodatkowych środków, które będą ogłaszane, kierowane do samorządów, samorządy jak najbardziej będą mogły korzystać.

Chcę powiedzieć, że również zostały dołączone tutaj, w tym sprawozdaniu, propozycje pana posła Tomaszewskiego. Przyznam, że z ubolewaniem, zarówno w trakcie prac podkomisji, jak i później, słuchałem argumentacji przedstawionej przez pana posła Tomaszewskiego. Mówimy bowiem o osobie, która pełniła funkcję ministra konstytucyjnego w rządzie Prawa i Sprawiedliwości, w rządzie Mateusza Morawieckiego. Mówimy o osobie, która właśnie miała dbać o samorządy. I ja się dziwię, że mając taką władzę, będąc ministrem konstytucyjnym, mógł wpływać przecież na zmiany, mógł przygotować nową ustawę, jeszcze lepszą od tej, a przyłożył rękę do odebrania 12 400 mln zł rocznie, a nie zadbał o to, aby dać skuteczne narzędzia do rozwoju jednostek samorządu terytorialnego. Dlatego te propozycje nie zostały przyjęte. I chcę powiedzieć, że gdyby pan poseł swoim posłom wyartykułował, pokazał, jaka jest tego konsekwencja, to myślę, że nawet te propozycje nie miałyby uznania wśród posłów Prawa i Sprawiedliwości.

Na koniec chciałbym bardzo serdecznie podziękować wszystkim, którzy mocno pracowali nad projektem tej ustawy. Chcę powiedzieć, że 13 września Sejm skierował projekt ustawy z druku nr 622 do połączonych komisji: Komisji Finansów Publicznych, Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej. Powołano podkomisję, która obradowała 7 godzin, wypracowała rozwiązanie.

Bardzo dziękuję tutaj panu przewodniczącemu komisji samorządu terytorialnego. Pan poseł Michał Krawczyk pracował w ramach tej podkomisji, również pan poseł Bartosz Romowicz, pan poseł Łukasz Horbatowski, pan poseł Piotr Kowal, pan poseł Michał Pyrzyk. I w tym gronie, można powiedzieć, większość rozwiązań była przyjmowana. Dziękuję również posłom Prawa i Sprawiedliwości za to, że umożliwili nam sprawne przepracowanie tej ustawy. Wiem, że za każdym razem wstrzymywaliście się przy tych końcowych głosowaniach. Myślę, że do wtorku jest taki moment na refleksję dla was, i oto apeluję. Przemyślcie, może warto zmienić tę decyzję i poprzeć bardzo dobre rozwiązania, na które was przez 8 lat nie było stać. Dziękuję bardzo. (Oklaski)