Wystąpienie: Roman Fritz

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Sporo już było słów bardzo ważkich wypowiedzianych na temat życiorysu i wkładu Wawrzyńca Hajdy. Przyłożę jeszcze parę cegiełek dotyczących światopoglądu i systemu wartości, jakie go budowały. Otóż światopogląd Wawrzyńca Hajdy był niezwykle mocno ukorzeniony i zasadzał się na trzech fundamentalnych wartościach: na wierze, na patriotyzmie i na użyteczności. Łączą się one nierozerwalnie z wartościami, jakie przekazywano z pokolenia na pokolenie w śląskich rodzinach. Hajda nie był wyjątkiem, choć zaskakuje wciąż na nowo fakt, jak wcześnie osierocony młodzian, analfabeta, zdołał rozwinąć w sobie tak mocny kręgosłup moralny, niezachwianą wiarę w Boga oraz umiłowanie ojczyzny i Śląska. Nie wyobrażał sobie życia bez Boga, bez Kościoła. Jak sam mawiał, religia i narodowość są jak rodzone siostry, bo obie są jednego i tego samego pochodzenia od Boga.

Z kolei w dziedzictwie kulturalnym i pielęgnowaniu języka polskiego, narodowego, upatrywał drogi do niepodległości. Mówił: Wiedzcie, że to jest język najpiękniejszy w świecie, że należy go koniecznie i troskliwie pielęgnować, dlatego nawet gdy naród znajduje się w niewoli, to jednak o ile uszlachetni i zachowa swój język, posiądzie poniekąd tym samym klucz do wolności.

Trzeci z fundamentów Hajdowego światopoglądu to utylitaryzm. Owa chęć użyteczności wyrastała bezpośrednio z pozytywistycznej nauki. Dla niego była to najnaturalniejsza rzecz pod słońcem, prosta konieczność, której on, skromny śląski górnik, starał się sprostać ze wszystkich sił. Najsłynniejszy jego dwuwiersz, może zacytuję: Miłość ojczyzny, pobożność, oświata,/ niech twoje życie w jeden węzeł splata.

Publikował m.in. w "Katoliku". Za artykuł broniący polskich nabożeństw stanął przed bytomskim sądem. Oskarżono go o podburzanie do zamieszek. Na podobnej zasadzie udzielał się także w Towarzystwie Alojzjanów z Piekar zawiązanym w 1890 r. Gdy dekretem proniemieckiego bp. Georga Koppa nakazano zamknięcie towarzystwa, Hajda zmienił tylko szyld i kontynuował działalność w założonym przez siebie kasynie katolickim, a następnie w związku św. Józefa.

Życie ciężko go doświadczyło, był sierotą, utracił wcześnie wzrok, to państwo już słyszeliście, ale pragnął założyć rodzinę. Ożenił się z Pauliną Bednorz w roku 1871 bądź 1873, według różnych źródeł, i opowiadał to w ten sposób: Tóż spotkałech roz kiesi dzioucha, co mi sie straśnie gryfno zdowała, a że mi to już cas bóło do łożyniynio, poszołech w zalyty (...) Na, tóż (Dzwonek) roz dwa - łożyniółech się. To mówi o czym? Że na Śląsku istnieje tzw. dyglosia. Mówił gwarą śląską, pisał w języku polskim.

Los pozwolił mu oglądać żonę przez zaledwie kilka miesięcy, ponieważ stracił wzrok. Jego synowie, aż pięciu, umarli zaraz po porodzie. Jeden jedyny Janek dożył lat 6. Ale te straszne komplikacje życiowe nie pozbawiły go optymizmu i mówił tak żartobliwie: Musza pedzieć, co żodno pokusa tak (...) nie usidli, jak babsko. Eli zaś baba jest piękno na gębie, to już fertyk.

Krótko przed śmiercią odwiedził go gen. Józef Haller. Piękne epitafium o nim wygłosiła pani Jadwiga Kucianka: Wycieńczony organizm żył tak długo, jak długo ożywiała go tęsknota za polskim Śląskiem. Gdy tęsknota została spełniona, serce przestało bić. Dziękuję. (Oklaski)