Wystąpienie: Michał Pyrzyk

Szanowna Pani Marszałek! Panie Rzeczniku! Wysoka Izbo! Również pozdrawiam uczniów i pana ministra Henryka Kiepurę. Mam zaszczyt w imieniu Klubu Parlamentarnego Polskie Stronnictwo Ludowe - Trzecia Droga przedstawić stanowisko dotyczące corocznej informacji, w tym przypadku za 2023 r., o działalności rzecznika praw obywatelskich oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Rzecznik praw obywatelskich, jak sama nazwa organu wskazuje, a młodzież często uczy się tego na lekcjach, stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela, w tym realizacji zasady równego traktowania. Wśród tych wolności i praw można wyróżnić osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Rzecznik praw obywatelskich bada, czy na skutek działania lub zaniechania organów władzy publicznej nie nastąpiło naruszenie prawa, zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej oraz czy nie doszło do aktów dyskryminacji.

Ubiegłoroczna działalność w tym zakresie została opisana na ponad 500 stronach informacji, więc nie sposób odnieść się w tym wystąpieniu do wszystkich, ale objętość sama w sobie nie dziwi, ponieważ w minionym roku utrzymywała się tendencja do zwiększonego wpływu wniosków kierowanych do rzecznika praw obywatelskich. Wpłynęło ich, jak już dzisiaj słyszeliśmy, prawie 80 tys., a więc najwięcej w historii funkcjonowania instytucji, co daje grubo ponad 200 spraw dziennie, wliczając to dni wolne od pracy, niedziele i święta. Poza tym pracownicy Biura Rzecznika Praw Obywatelskich w ponad 30 tys. przypadków udzielili porad telefonicznych oraz przyjęli osobiście ponad 2 tys. osób podczas wizyt w biurze bądź spotkań w terenowych punktach przyjęć.

Jak podaje sam rzecznik praw obywatelskich, utrzymująca się na bardzo wysokim poziomie liczba wniosków wynika m.in. z wyposażenia rzecznika w nadzwyczajne środki zaskarżenia niedostępne dla samych stron postępowania sądowego, zachodzącej zmiany kręgu wnioskodawców zwracających się o ochronę swoich praw czy wreszcie postępującej komplikacji systemu prawnego, co obserwujemy, można powiedzieć każdego dnia w debacie publicznej, w tym jego ciągłych i często nieskoordynowanych zmian, co powoduje dezorientację w zakresie obowiązującego stanu prawnego. Ale te same liczby, które podałem wcześniej, świadczą przede wszystkim o ogromnym zaufaniu obywateli do urzędu rzecznika. Nie zwracają się bowiem do niego osoby, których sprawy zakończone zostały pozytywnie i tym samym mogą być usatysfakcjonowane z tego powodu. Do rzecznika występują osoby, których sprawy nie zostały rozpatrzone zgodnie z ich oczekiwaniami, a wręcz czują się one niezadowolone ze sposobu działania organów władzy publicznej, czują, że ich prawa i wolności zostały naruszone, a często także w ich przekonaniu czują się w jakiś sposób dyskryminowane. Do rzecznika zwracają się więc osoby w pewnym sensie zdesperowane, zawiedzione działaniem władzy, które ten wniosek traktują często jako ostatnią deskę ratunku dla siebie.

Wysoki Sejmie! Jak powiedziałem wcześniej, z uwagi na objętość tej informacji nie spośród się odnieść szczegółowo do wszystkich przedstawianych kwestii, bo ich zakres jest bardzo duży, o czym też rozmawialiśmy na posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Ale warto w tym miejscu przytoczyć fragment informacji, na który moi przedmówcy również zwracali uwagę, a który mówi, że w Polsce wciąż nie został rozwiązany kryzys ustrojowy związany z funkcjonowaniem sądów, zapoczątkowany zmianą procedury wybierania sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa, a następnie pogłębiony przez kolejno wprowadzane zmiany dotyczące funkcjonowania sądów powszechnych i administracyjnych oraz Sądu Najwyższego. Zmiany te nie doprowadziły do poprawy sprawności działania wymiaru sprawiedliwości w sposób systemowy, podważyły natomiast gwarancje niezależności sędziów i niezależności władzy sądowniczej. W wielu sprawach zawisłych przez sądami postępowanie w początkowej fazie koncentruje się obecnie na ustaleniu przez strony, czy skład sędziowski spełnia kryteria bezstronności i niezawisłości. Wydłuża to znacznie okres trwania postępowania. W wyrokach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej został też zakwestionowany status Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego jako sądu ustanowionego ustawą. Ponadto Europejski Trybunał Praw Człowieka zakwestionował funkcjonujący w polskim porządku prawnym od 6 lat model nadzwyczajnego środka zaskarżenia w postaci skargi nadzwyczajnej, stwierdzając, że narusza on zasadę pewności prawa, wymagającą poszanowania prawomocnych i ostatecznych rozstrzygnięć sądowych.

Rzecznik praw obywatelskich ponadto zwraca uwagę, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka został podważony status Trybunału Konstytucyjnego orzekającego w składach z udziałem osób powołanych do tego organu z naruszeniem prawa. Europejski Trybunał stwierdził, że udział osób nieuprawnionych do orzekania w składzie Trybunału Konstytucyunego może być uznany za podważający moc prawną orzeczeń przez niego wydanych. Stąd też funkcjonowanie trybunału wymaga przeprowadzenia zasadniczych zmian prawodawczych w celu dostosowania do standardów międzynarodowych oraz konstytucyjnych.

W tym miejscu należy przypomnieć, że Sejm obecnej kadencji uchwalił zarówno zmiany w ustawie o Krajowej Radzie Sądownictwa, jak i nową ustawę o Trybunale Konstytucyjnym, jednak oba te akty ustawowe wraz z przepisami wprowadzającymi nie zostały podpisane przez pana prezydenta, tylko w trybie kontroli prewencyjnej norm skierowane zostały przez niego do Trybunału Konstytucyjnego.

Szanowni Państwo! Wysoki Sejmie! Mając na uwadze powyższe, a przede wszystkim liczbę, ale również i wagę załatwianych spraw, chciałbym w imieniu tych wszystkich osób podziękować panu rzecznikowi i pracownikom biura za służbę ludzkim sprawom, często postrzeganym jako ludzka rozterka, porażka czy wręcz dramat. Dziękuję za wszystkie stanowcze reakcje w każdej sytuacji tego wymagającej, ale i za wszystkie systematyczne działania w ramach swoich kompetencji. Dziękuję również za szereg postulatów legislacyjnych dotyczących zmian w prawie, wynikających z wystąpień pana rzecznika i przekazywanych w celu choćby częściowego wyeliminowania możliwości naruszania praw i wolności człowieka i obywatela.

Na koniec chciałbym życzyć dalszych skutecznych i wymiernych działań na rzecz szerokiej ochrony praw i wolności obywatelskich. Dziękuję bardzo za uwagę. (Oklaski)