Wystąpienie: Dorota Łoboda

Panie Marszałku! Panie Posłanki i Panowie Posłowie! Pani Rzeczniczko! Bardzo serdecznie dziękujemy za przedstawienie raportu. Marszałek Sejmu, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu, skierował w dniu 4 kwietnia 2025 r. informację o działalności rzecznika praw dziecka za 2024 r. wraz z uwagami o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce do Komisji: Edukacji i Nauki, do Spraw Dzieci i Młodzieży oraz Polityki Społecznej i Rodziny. Komisje na posiedzeniu w dniu 24 czerwca 2025 r. zapoznały się z informacją oraz przeprowadziły dyskusję.

W toku dyskusji szczególnie mocno wybrzmiał wątek odbudowy zaufania do instytucji rzecznika praw dziecka. Lata poprzedzające kadencję obecnej rzeczniczki były smutnym czasem i regresem w kwestii przestrzegania praw dziecka czy reagowania na ich łamanie. Poprzedni rzecznik Mikołaj Pawlak nie reagował, nie interweniował w sprawach, w których powinien zabierać głos, natomiast bardzo chętnie odzywał się tam, gdzie powinien milczeć. Wraz z rozpoczęciem kadencji obecnej rzeczniczki dzieci zaczęły odzyskiwać zaufanie i wiarę w to, że mają kogoś, do kogo mogą się zwrócić, kiedy są krzywdzone. Ten wzrost zaufania zarówno dzieci, jak i ich rodziców i opiekunów jest widoczny we wzroście liczby spraw zgłaszanych rzeczniczce, o czym pani Monika Horna-Cieślak mówiła i podczas posiedzeń komisji, i tutaj na sali plenarnej. W latach 2020-2023 roczny wpływ korespondencji od obywateli oraz instytucji do rzecznika praw dziecka utrzymywał się na stałym poziomie ok. 40 tys. W 2024 r. ta liczba znacząco wzrosła. Porównanie wpływu korespondencji między latami 2023 i 2024 wskazuje na jej wzrost o niemal 50%. Po raz pierwszy w historii funkcjonowania urzędu odnotowano tak wysoki wzrost procentowy wpływu korespondencji z roku na rok. W ocenie większości posłanek i posłów uczestniczących w dyskusji o raporcie ten wzrost wynika ze wzrostu zaufania do rzecznika praw dziecka. Znacznie zwiększyła się również liczba rozmów, czatów i zgłoszeń na numer telefonu zaufania prowadzony przez rzeczniczkę.

Istotną część raportu oraz dyskusji w komisjach stanowiło podsumowanie działalności rzecznika praw dziecka w zakresie udziału w postępowaniach przed sądami powszechnymi. Rzecznik przystąpił w 2024 r. do 1019 postępowań sądowych, co oznacza, że nastąpił wzrost o 23% w porównaniu do roku ubiegłego. W istotnych dla praw dziecka sprawach rzecznik praw dziecka może wystosowywać wystąpienia generalne. W przedstawionym komisjom raporcie również i w tym zakresie widać wzrost aktywności rzecznika. W 2024 r. rzecznik praw dziecka wystosował łącznie 76 wystąpień generalnych, co stanowi wzrost o 181% w porównaniu do roku 2023. Wystąpienia generalne w 2024 r. dotyczyły różnych obszarów ochrony dzieci i młodzieży, m.in. zdrowia, w tym zdrowia psychicznego, spraw socjalnych, bezpieczeństwa cyfrowego, ochrony danych osobowych, edukacji i wychowania, prawa rodzinnego i nieletnich, prawa karnego i spraw międzynarodowych.

Na uznanie w ocenie posłanek i posłów zasługują wsparcie i troska w zakresie zwiększania partycypacji dzieci i młodzieży w życiu społecznym, obywatelskim i politycznym. Istotną część działań rzeczniczki praw dziecka w ubiegłym roku, z którymi zapoznały się komisje, jest wsparcie dzieci z terenów dotkniętych powodzią.

Wiele pytań w dyskusji dotyczyło interwencji podejmowanych przez rzeczniczkę praw dziecka z urzędu. Monika Horna-Cieślak przedstawiła zakres spraw, w których podejmowała takie interwencje. Interweniowanie z urzędu podejmowane było na podstawie informacji zgłaszanych m.in. przez małoletnich za pośrednictwem dziecięcego telefonu zaufania, przekazywanych przez Komendę Główną Policji na mocy zawartego porozumienia oraz pochodzących z doniesień medialnych. Rzecznik odpowiadała podczas posiedzenia komisji również na pytania posłanek i posłów dotyczące konkretnych spraw budzących zainteresowanie mediów.

Członkinie i członkowie Komisji Edukacji i Nauki szczególnie zainteresowani byli działalnością Zespołu Edukacji i Wychowania przy rzeczniku praw dziecka. Istotnym obszarem działalności rzecznika praw dziecka w sprawach z zakresu edukacji i wychowania było monitorowanie postępowań wyjaśniających i dyscyplinarnych prowadzonych wobec nauczycielek i nauczycieli w przypadkach zarzuconego im naruszenia praw i dobra dziecka. Rzeczniczka interweniowała także w sprawach nadzoru pedagogicznego, przestrzegania Prawa oświatowego oraz realizacji funkcji dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem zapewnienia dzieciom odpowiedniej pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Poza rozpatrywaniem spraw indywidualnych i działaniami o charakterze systemowym, m.in. wystąpieniami generalnymi, opiniowaniem projektów aktów prawnych, udziałem przedstawicieli rzeczniczki w pracach komisji sejmowych, rzeczniczka podejmowała także działalność edukacyjną, o której opowiadała tutaj przed momentem.

Z kolei posłanki i posłowie z Komisji Polityki Społecznej i Rodziny zadawali pytania z zakresu spraw socjalnych, społecznych i związanych z niepełnosprawnością. Wśród spraw indywidualnych w zakresie dotyczącym realizacji prawa dziecka do godziwych warunków socjalnych w 2024 r. najwięcej zgłoszeń od obywateli dotyczyło braku lokali mieszkalnych dla osób w trudnej sytuacji, eksmisji, modernizacji infrastruktury, trudności w ustaleniu prawa do świadczenia wychowawczego "Dobry start" i świadczeń rodzinnych, świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego, rent rodzinnych, opieki społecznej, miejsc w domach pomocy społecznej dla młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną, ochrony majątku dziecka i spraw spadkowych. W obszarze spraw indywidualnych w zakresie dotyczącym przestrzegania praw i realizacji uprawnień dzieci z niepełnosprawnością w 2024 r. najwięcej zgłoszeń od obywateli dotyczyło sytuacji materialno-bytowej rodzin, w których wychowuje się jedno lub więcej dzieci z niepełnosprawnością, trudności w zakresie rehabilitacji, ograniczonego dostępu do specjalistów, wysokości opłat za komercyjne usługi rehabilitacyjne i ważności orzeczeń o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności.

Pani rzecznik w swoim raporcie i podczas debaty na posiedzeniu komisji szczegółowo przedstawiła swoje działania w tym zakresie. Odrębną część raportu i dyskusji podczas posiedzenia komisji stanowiły uwagi o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce. Rzeczniczka przedstawiła te pola z zakresu wzmacniania i ochrony praw dziecka w Polsce, które zostały zdiagnozowane w 2024 r. i wymagają z perspektywy Biura Rzecznika Praw Dziecka dalszych działań i szczególnej uwagi. Są to m.in.: przewlekłość procedur ustalania świadczeń alimentacyjnych; brak określenia uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych w sprawach rodzinnych; brak odpowiedniej liczby rodzin zastępczych; długie terminy opiniowania na potrzeby postępowań rodzinnych i opiekuńczych; regulacje dotyczące przymusowego odbioru dzieci; informowanie rodziców o wynikach postępowań dyscyplinarnych nauczycieli; nieprawidłowości w kierowaniu nieletnich do młodzieżowych ośrodków wychowawczych; zapewnienie dostępu do psychologa w każdej szkole; przemoc rówieśnicza, w tym cyberprzemoc; sytuacja dzieci ze spektrum autyzmu oraz ADHD; wsparcie psychologiczno-pedagogiczne dla nauczycieli; prawo dziecka do ochrony zdrowia; prawa dzieci z niepełnosprawnościami; dostęp małoletnich cudzoziemców bez opieki do procedur azylowych; zapewnienie małoletnim cudzoziemcom bez opieki dostępu do pieczy zastępczej z uwzględnieniem ich szczególnych potrzeb; ochrona wizerunku dzieci.

Do przedstawionych problemów w zakresie praw dziecka rzeczniczka praw dziecka proponowała również rekomendacje, które są w tym raporcie zawarte. Raport jest niezwykle szczegółowy i kompleksowo pokazuje obszary działania rzecznika praw dziecka.

Bardzo serdecznie w imieniu komisji dziękuję pani rzeczniczce za przygotowany raport, za obecność podczas komisji, za prezentację raportu tu, na sali plenarnej. Bardzo dziękujemy również całemu zespołowi i Biuru Rzecznika Praw Dziecka. (Oklaski)