Wystąpienie: Tadeusz Tomaszewski

Szanowny Panie Marszałku! Szanowna Izbo! Na wniosek organizacji skupiającej rodziny zastępcze zwracam się z prośbą o ponowne przeanalizowanie zasad dotyczących poziomu świadczeń dla rodzin zastępczych spokrewnionych oraz uzasadnienia ich zróżnicowania w stosunku do pozostałych form pieczy zastępczej.

Rodzina zastępcza spokrewniona powstaje na mocy postanowienia sądu, który powierza dziadkom lub rodzeństwu dziecka wykonywanie zadań pieczy zastępczej. Oznacza to, że osoby te nie pełnią funkcji opiekuńczej jedynie z tytułu pokrewieństwa, lecz realizują obowiązki wynikające z orzeczenia sądowego, obejmujące całodobową opiekę, wychowanie, organizację życia dziecka oraz zapewnienie mu warunków bytowych. Jest to forma pieczy zastępczej realizująca zadania publiczne w imieniu państwa.

Świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w pieczy zastępczej mają charakter środków publicznych, których celem jest finansowanie bieżących kosztów utrzymania dziecka, niezależnie od rodzaju rodziny, w której dziecko przebywa. Projektowane podwyższenie świadczenia dla rodzin zastępczych spokrewnionych do kwoty nie niższej niż 1325 zł nie usuwa jednak różnicy pomiędzy nimi a rodzinami niezawodowymi i zawodowymi, które otrzymują 1628 zł. Co więcej, jeśli chodzi o środki na usamodzielnienie dla dzieci rodzin spokrewnionych i umieszczonych w nich dzieci sytuacja ta stanowi prawdziwą przepaść.

W przypadku rodzin zastępczych spokrewnionych konieczne jest wyraźne rozróżnienie obowiązku alimentacyjnego od wykonywania pieczy zastępczej. Obowiązek alimentacyjny ma charakter potencjalny i subsydiarny - jest ustalany indywidualnie, zależy od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego oraz od usprawiedliwionych potrzeb dziecka. Tymczasem piecza zastępcza jest faktycznym wykonywaniem codziennych obowiązków wobec dziecka, obejmującym zapewnienie mu mieszkania, wyżywienia, odzieży, leczenia, edukacji, transportu oraz wsparcia emocjonalnego.

W praktyce osoby pełniące funkcję rodziny zastępczej spokrewnionej często nie otrzymują alimentów od rodziców dziecka, a jednocześnie mogą być zobowiązane do ponoszenia kosztów utrzymania dziecka jako członkowie dalszej kolejności alimentacyjnej. Jednocześnie to właśnie one faktycznie zapewniają dziecku wszystkie warunki niezbędne do życia. Dlatego sam fakt istnienia potencjalnego obowiązku alimentacyjnego nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia dla obniżenia poziomu świadczenia publicznego.

Obowiązek alimentacyjny i piecza zastępcza to dwie różne instytucje prawne mające odmienne podstawy, zakres i charakter. Obowiązek alimentacyjny służy dostarczaniu środków utrzymania, natomiast piecza zastępcza obejmuje całokształt codziennego funkcjonowania dziecka, w tym jego wychowanie, edukację, leczenie, rozwój oraz zapewnienie mu stabilnego środowiska życia. Traktowanie rodzin spokrewnionych jako grupy, która z uwagi na pokrewieństwo powinna otrzymywać niższe świadczenie, nie odzwierciedla rzeczywistej sytuacji tych osób.

Od czasu wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2013 r. zmieniły się koszty utrzymania dzieci, zakres obowiązków wykonywanych przez rodziny zastępcze oraz realia funkcjonowania pieczy zastępczej. Zmieniła się również społeczna i prawna świadomość znaczenia rodzinnej pieczy zastępczej. Sam fakt uznania art. 80 ust. 1 ustawy za zgodny z art. 32 konstytucji nie oznacza, że ustawodawca jest pozbawiony możliwości zmiany tego rozwiązania ani że każda przyszła forma zróżnicowania świadczeń będzie automatycznie uzasadniona tym samym argumentem. Dlatego zasadne jest ponowne przeanalizowanie, czy utrzymywanie niższego poziomu świadczenia dla rodzin zastępczych spokrewnionych znajduje wystarczające uzasadnienie.

Rodziny zastępcze spokrewnione w dużej części tworzą osoby starsze, które przejmują pełną odpowiedzialność za dziecko w sytuacji kryzysu rodziny biologicznej. W takich przypadkach pokrewieństwo nie stanowi źródła finansowania utrzymania dziecka, lecz jest okolicznością, która skłania osoby bliskie do podjęcia obowiązków wynikających z postanowienia sądu.

Zdaniem środowiska skupionego wokół rodzin zastępczych zasadne jest zatem:

- odejście od automatycznego różnicowania świadczeń wyłącznie ze względu na pokrewieństwo,

- przeprowadzenie analizy rzeczywistych kosztów ponoszonych przez rodziny zastępcze spokrewnione,

- ustalenie, w ilu przypadkach obowiązek alimentacyjny jest faktycznie wykonywany,

- rozważenia wprowadzenia rozwiązań, które nie będą traktowały wszystkich rodzin zastępczych spokrewnionych jako jednolitej grupy zobowiązanej do ponoszenia kosztów utrzymania dziecka z uwagi na sam fakt pokrewieństwa, z pominięciem oceny możliwości zarobkowych i majątkowych oraz osobistych usprawiedliwionych potrzeb zobowiązanych do alimentacji - co stanowi kluczowy etap oceny przy zasądzaniu wysokości obowiązku alimentacyjnego na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na który się ministerstwo powołuje (w ich ocenie stosowanie wobec spokrewnionych rodzin zastępczych przesłanki istnienia obowiązku alimentacyjnego, bez zastosowania kryteriów o jakich mowa w k.r.o., powoduje rażąco nierówne traktowanie tej grupy społecznej),

- przeprowadzenie rzeczywistych konsultacji z rodzinami zastępczymi spokrewnionymi,

- ponowne przeanalizowanie zasad dotyczących obowiązku alimentacyjnego dziadków i rodzeństwa w sytuacji, gdy osoby te faktycznie sprawują całodobową pieczę nad dzieckiem.

Według danych GUS na koniec 2025 r. w pieczy zastępczej przebywało 78,3 tys. dzieci, w rodzinnej pieczy zastępczej wychowywało się 60,7 tys. dzieci (czyli ok. 35 545 dzieci w pieczy spokrewnionej), funkcjonowało 36,8 tys. rodzin zastępczych, a 63,5% z nich stanowiły rodziny zastępcze spokrewnione, czyli 23 368. Oznacza to, że największą grupę opiekunów w systemie pieczy stanowią najbliżsi krewni dziecka.

Rodziny zastępcze spokrewnione nie oczekują przywilejów. Oczekują równego traktowania oraz uznania, że obowiązek alimentacyjny osób faktycznie sprawujących całodobową pieczę nad dzieckiem jest realizowany poprzez codzienną opiekę, wychowanie i zapewnienie dziecku wszystkich niezbędnych warunków do życia.

Zwracam się o zainteresowanie ministerstwa powyższą kwestią i podjęcie stosownych działań.