Wystąpienie: Bożenna Hołownia

Stanowisko

Wielu z nas marzy o ucieczce z głośnego miasta na wieś - tam, gdzie rano budzi nas śpiew ptaków, a wieczorem otula zapach skoszonej trawy i kojąca cisza. Ten idealistyczny obraz coraz częściej zderza się jednak z brutalną rzeczywistością konfliktów sąsiedzkich. Nowi mieszkańcy, przyzwyczajeni do miejskich standardów, coraz częściej kierują do sądów powództwa o tzw. immisje, skarżąc rolników za pianie koguta o świcie, zapachy tradycyjnie związane z hodowlą czy hałas kombajnu pracującego nocą. Takie spory stają się barierą dla rozwoju rolnictwa i zniechęcają młode pokolenia do przejmowania gospodarstw.

Nadrzędnym celem obu zgłoszonych projektów ustaw z sierpnia 2026 r. jest systemowe wsparcie rolniczej produkcji oraz łagodzenie sporów sąsiedzkich na wsi. Projekt z druku nr 3029 (projekt rządowy) oraz projekt z druku nr 3032 (projekt prezydencki) różnią się nie tylko inicjatorem i przyjętą techniką legislacyjną, ale przede wszystkim zaoferowanymi mechanizmami prawnymi chroniącymi produkcję rolną.

Projekt prezydencki opiera ochronę na protokole wydawanym nieodpłatnie przez wojewódzki ośrodek doradztwa rolniczego (WODR). Posiadanie takiego protokołu stwarza domniemanie, że rolnik zastosował środki ograniczania oddziaływań adekwatne do skali i rodzaju swojej działalności. Wprowadza także obowiązkowy etap przedsądowy: przed wniesieniem pozwu powód musi pisemnie wezwać rolnika do podjęcia działań ograniczających uciążliwości oraz zaproponować polubowne rozwiązanie sporu (w tym mediację z udziałem przedstawiciela izby rolniczej). W procedurze rozstrzygania sporów nakazuje sądowi rozważenie w pierwszej kolejności nakazania zastosowania środków organizacyjnych lub technicznych ograniczających oddziaływania, zanim orzeczony zostanie zakaz prowadzenia działalności. W zakresie standaryzacji wymogów projekt prezydencki nakłada na właściwego ministra obowiązek wydania rozporządzenia określającego katalog środków ograniczających oddziaływania oraz odrębnego, uproszczonego zestawu środków minimalnych dla gospodarstw rodzinnych. W projekcie powierza się wojewódzkim ośrodkom doradztwa rolniczego konkretne zadanie weryfikacji i sporządzania protokołów potwierdzających stosowanie środków ograniczających uciążliwości. Przy sporządzaniu aktu notarialnego zakupu nieruchomości wymagane jest również poinformowanie nabywcy o możliwym występowaniu uciążliwości wynikających z produkcji rolnej.

Projekt rządowy zmienia bezpośrednio Kodeks cywilny, dodając art. 144 wprowadzający ogólne domniemanie prawne, że zakłócenia wywołane działalnością rolniczą (prowadzoną zgodnie z przepisami i zasadami prawidłowej gospodarki rolnej) mieszczą się w granicach przeciętnej miary. W zakresie standaryzacji opiera się na klauzuli generalnej zasad prawidłowej gospodarki rolnej bez odwoływania się do dedykowanych zestawów środków określanych w rozporządzeniu. Projekt ten nie wymaga żadnego postępowania przedsądowego. Jednocześnie wymaga, pod rygorem nieważności aktu notarialnego, złożenia przez nabywcę nieruchomości położonej w obrębie rolnym oświadczenia, że jest świadomy prowadzenia w tym obrębie działalności rolniczej oraz występujących uciążliwości (m.in. zapachów, hałasu, ruchu maszyn). Ośrodkom doradztwa rolniczego przypada według tego projektu obowiązek prowadzenia działalności informacyjnej wspierającej rozwój produkcji rolniczej i rolniczych funkcji produkcyjnych. Największą zmianą procesową w tym projekcie jest wprowadzenie do Kodeksu cywilnego nowego art. 144. Przewiduje on domniemanie, że zakłócenia wywołane prawidłową produkcją rolną mieszczą się w granicach tzw. przeciętnej miary. Oznacza to drastyczne przesunięcie ciężaru dowodu. Do tej pory to rolnik musiał gęsto tłumaczyć się z zapachów czy hałasu. Teraz to skarżący sąsiad będzie musiał udowodnić przed sądem, że gospodarz narusza prawo lub zasady prawidłowej gospodarki. Trzeba jednak zwrócić uwagę na istotny bezpiecznik zawarty w tym artykule. Domniemanie to nie ma zastosowania, jeśli działalność rolnicza jest prowadzona poza konkretnym obrębem ewidencyjnym, który w dokumentach planistycznych gminy (planie ogólnym lub MPZP) został przeznaczony pod rolnictwo. Jeśli rolnik operuje na terenie, który w planach nie ma funkcji rolnej, traci swoją tarczę prawną i wraca do ogólnych, surowszych rygorów.

Wydaje się, że projekt prezydencki może być korzystniejszy dla gospodarstw rodzinnych i w praktyce sporów sąsiedzkich dzięki regulacjom obejmującym:

1) bezpłatny protokół z WODR jako tarczę dowodową,

2) dedykowane uproszczenia dla gospodarstw rodzinnych,

3) obowiązkowy etap przedsądowy i mediacje,

4) ochronę przed natychmiastowym zakazem działalności,

5) wprost zdefiniowaną ochronę prac w nocy - projekt wprost obejmuje ochroną uciążliwości (hałas, odory, pył) i prace wykonywane w godzinach wieczornych, nocnych oraz w dni wolne, jeśli wynika to z technologii produkcji.

Z kolei projekt rządowy może być korzystniejszy dla większych/towarowych gospodarstw dzięki regulacjom obejmującym:

1) ogólne domniemanie cywilne w Kodeksie cywilnym - prawna ochrona obejmuje każdą legalną działalność rolniczą bez podziału na skalę czy typ gospodarstwa,

2) przeniesienie ciężaru dowodu na sąsiada,

3) mocne oświadczenie w akcie notarialnym,

4) brak biurokracji związanej z certyfikacją.

Z nadzieją na wypracowanie jednej, spójnej ustawy zadowalającej w tym samym stopniu wszystkie strony klub Polska 2050 postuluje przekazanie obydwu projektów do prac w komisjach sejmowych.