Wystąpienie: Tomasz Kostuś

Szanowny Panie Marszałku! Panie Przewodniczący! Panie Prezesie! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić Wysokiej Izbie opinię Komisji do Spraw Kontroli Państwowej dotyczącą sprawozdania z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2025 r., zawartego w druku nr 2752, oraz stanowisko komisji przedstawione w druku nr 2855.

Marszałek Sejmu, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu, skierował 1 lipca 2026 r. sprawozdanie do Komisji do Spraw Kontroli Państwowej w celu zaopiniowania. Jednocześnie dokument został skierowany do pozostałych komisji sejmowych w celu jego rozpatrzenia w zakresie ich właściwości i przedstawienia uwag oraz wniosków. Wszystkie opinie przekazane Komisji do Spraw Kontroli Państwowej były pozytywne. Komisja rozpatrzyła sprawozdanie na posiedzeniu 29 lipca br. W posiedzeniu uczestniczył prezes Najwyższej Izby Kontroli pan Mariusz Haładyj wraz ze współpracownikami. Prezes NIK przedstawił zarówno rezultaty działalności kontrolnej izby w 2025 r., jak i kierunki zmian organizacyjnych i metodologicznych, które mają wpływać na funkcjonowanie Najwyższej Izby Kontroli w kolejnych latach.

Wysoka Izbo! Rok 2025 był dla Najwyższej Izby Kontroli okresem szczególnym. Był to rok zmiany na stanowisku prezesa NIK. Pan Mariusz Haładyj objął urząd 24 września 2025 r. W październiku marszałek Sejmu nadał izbie nowy statut, który wszedł w życie 1 stycznia 2026. Zmiany te zapoczątkowały istotną przebudowę organizacji pracy Najwyższej Izby Kontroli. Nowy model organizacyjny zakłada m.in. konsolidację struktury centrali, większą specjalizację merytoryczną oraz zmianę modelu funkcjonowania delegatur. Liczba departamentów została zmniejszona z 14 do 8, a działalność kontrolna została uporządkowana wokół sześciu głównych obszarów: finansów i spraw publicznych, bezpieczeństwa narodowego, rozwoju i gospodarki, spraw społecznych, spójności i infrastruktury oraz zasobów naturalnych. Delegaturom obok ich dotychczasowej roli regionalnej przypisano specjalizacje dziedzinowe i możliwość działania w szerszym układzie makroregionalnym.

Istotą przedstawionej komisji koncepcji jest jednak nie tylko zmiana struktury organizacyjnej. Prezes NIK wskazał na potrzebę stopniowego przesuwania punktu ciężkości działalności kontrolnej: od identyfikowania przede wszystkim uchybień formalnych i proceduralnych w kierunku oceny rzeczywistej skuteczności realizacji zadań publicznych. Oznacza to większy nacisk na badanie przyczyn nieprawidłowości, ich skutków, efektywności działania instytucji oraz jakości usług świadczonych obywatelom. NIK deklaruje przy tym szersze wykorzystanie analizy ryzyka, analizy danych i metod stosowanych przy kontroli wykonania zadań. Współpraca w tym zakresie została podjęta m.in. z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym, a w zakresie metod audytu śledczego - również z OLAF.

Jeśli chodzi o skalę działalności kontrolnej, w 2025 r. NIK przeprowadziła 1472 kontrole jednostkowe w 1227 podmiotach. Sformułowano ponad 5400 wniosków pokontrolnych, z których 86% zostało przyjętych do realizacji albo już zrealizowanych. Izba przekazała Sejmowi 75 informacji o wynikach ważniejszych kontroli. W 2025 r. sformułowano także 62 wnioski de lege ferenda dotyczące potrzeby zmian przepisów lub uregulowania problemów ujawnionych w toku kontroli. W 2025 r. NIK skierowała także 165 zawiadomień o podejrzeniu przestępstw lub wykroczeń oraz 85 zawiadomień o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych. Te liczby pokazują skalę działalności izby.

Podczas posiedzenia komisji zwrócono jednak uwagę, że równie istotna jak liczba przeprowadzonych kontroli jest jakość i skuteczność wniosków pokontrolnych. Prezes NIK wskazał, że izba zamierza ograniczać liczbę wniosków zbyt ogólnych albo nadmiernie szczegółowych i koncentrować się na rekomendacjach możliwych do realnego wdrożenia. Zapowiedział również wzmocnienie monitorowania realizacji wniosków już po zakończeniu postępowania kontrolnego.

W dyskusji posłowie pytali również o wykorzystanie nowych technologii. NIK rozpoczęła pracę nad narzędziami pozwalającymi wykorzystać analizę dużych zbiorów danych oraz rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji. Jak podkreślano, wykorzystanie tych technologii musi jednocześnie zapewniać bezpieczeństwo danych pozostających w dyspozycji izby.

Kolejnym zagadnieniem była przygotowywana strategia Najwyższej Izby Kontroli. Zgodnie z informacją prezesa dokument powstaje siłami własnymi izby w procesie angażującym jej pracowników. Jako trzy zasadnicze wartości przyszłego modelu działalności NIK wskazano uczciwość, sprawczość i dialog.

Komisja została również poinformowana o pracach nad propozycją nowelizacji ustawy o Najwyższej Izby Kontroli. Wśród rozważanych zmian znajduje się m.in. doprecyzowanie zakresu kontroli, mocniejsze umocowanie kontroli efektywności, ograniczenie nadmiernego formalizmu oraz zwiększenie możliwości monitorowania wykonania wniosków pokontrolnych.

Wysoka Izbo! W trakcie dyskusji komisja nie pominęła również kwestii wymagających dalszej uwagi. Jedną z nich była obsada stanowisk kierowniczych w NIK i realizacja ustawowych procedur konkursowych. Zwrócono uwagę na znaczenie stabilności kadry kierowniczej dla niezależności izby oraz samych kontrolerów. Prezes NIK poinformował, że konkursy na stanowiska kierownicze mają być uruchamiane od jesieni, po przygotowaniu możliwie zobiektywizowanych kryteriów wyboru. Pytano także o konsekwencje reorganizacji dla pracowników. Zgodnie z informacją przekazaną komisji wszystkim pracownikom zaproponowano zatrudnienie w nowej strukturze, a reorganizacja nie spowodowała zwolnień ani obniżenia wynagrodzeń. Dyskusja prowadzona na posiedzeniu komisji dotyczyła więc nie tylko rozliczenia działalności Najwyższej Izby Kontroli za rok 2025, ale również tego, w jaki sposób izba powinna odpowiadać na nowe wyzwania stojące przed państwem i administracją publiczną. W trakcie dyskusji komisji szczególną uwagę poświęcono kierunkowi polegającemu na wzmocnieniu kontroli efektywnościowej, analizie rezultatów realizowanych polityk publicznych, lepszym wykorzystaniu danych oraz zwiększeniu skuteczności rekomendacji pokontrolnych. Jednocześnie, co podkreślano podczas posiedzenia, warunkiem skuteczności Najwyższej Izby Kontroli pozostają jej niezależność, profesjonalizm, bezstronność oraz wysoki poziom merytoryczny kontroli.

Po zakończeniu dyskusji przewodniczący Komisji do Spraw Kontroli Państwowej poddał pod głosowanie wniosek o pozytywne zaopiniowanie sprawozdania. W głosowaniu wzięło udział dziewięciu posłów. Za pozytywnym zaopiniowaniem sprawozdania głosowało sześciu posłów. Nie było głosów przeciwnych. Trzech posłów wstrzymało się od głosu. Tym samym Komisja do Spraw Kontroli Państwowej pozytywnie zaopiniowała sprawozdanie z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2025 r.

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Przewodniczący! W imieniu Komisji do Spraw Kontroli Państwowej przedstawiam Wysokiej Izbie pozytywną opinię zawartą w druku nr 2855 i rekomenduję przyjęcie sprawozdania z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2025 r. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)