Zapytanie nr 3924

Szanowna Pani Minister,

zwracam się do Pani w sprawie upamiętnienia małżeństwa Jana (czeski pastor w parafii ewangelickiej w Kupiczowie od 1937 r.) i Anny (z pochodzenia Niemka) Jelínków, którzy bohatersko ratując na Wołyniu Polaków, Żydów i Ukraińców, w pełni zasłużyli na miano „czeskich Schindlerów z Wołynia“.

Już w 1939 roku wspomniany pastor udzielał schronienia polskim żołnierzom uciekającym do Rumunii przed agresją sowiecką. Gdy w roli okupanta Sowietów zastąpili Niemcy, włączył się w pomoc Żydom – ukrywał ich w swoim domu oraz zawoził żywność do getta w Kowlu. W jego działalności wspierała go żona Anna, którą poślubił w 1942 roku. W trakcie rzezi wołyńskiej małżonkowie dawali schronienie Polakom ze wsi, które padły ofiarą napaści ukraińskich nacjonalistów. Za przykładem pastora poszli jego czescy parafianie, którzy dali schronienie ponad 1000 osobom, dzięki czemu Kupiczów stał się azylem dla wielu Polaków uciekających przed UPA. Po wyparciu Niemców przez Sowietów w 1944 roku Jelínek wystawiał fałszywe metryki osobom zagrożonym aresztowaniem przez NKWD.

Łącznie w czasie wojny sami tylko Jelínkowie ocalili ponad 40 osób, w większości obywateli przedwojennej Polski: żydowskie rodziny Fischerów i Fronków, polską rodzinę Siekierskich, Feliksa Zubkiewicza, którego bliscy zginęli z rąk UPA, a także ukraińską rodzinę Łuciuków – przed polskim odwetem.

Jelínkowie uniknęli śmierci z rąk UPA dzięki rozkazom oszczędzania Czechów oraz utworzeniu w Kupiczowie bazy AK. Opuścili Wołyń w szeregach Korpusu Czechosłowackiego walczącego u boku Armii Czerwonej. Po wojnie osiedli w Oračovie w zachodnich Czechach, gdzie, mimo prześladowań przez władze, dożyli sędziwego wieku (zmarli w 2009 r.).

W 2021 prezydent RP na wniosek Instytutu Pileckiego odznaczył pośmiertnie Annę i Jana Jelínków medalem „Virtus et Fraternitas“. Zasadzono drzewko im poświęcone w warszawskim Ogrodzie Sprawiedliwych, a stało się to po opisaniu ich losów w książce „Opowieści z Wołynia“. Jej autor, Witold Szabłowski, tak ocenia to zagadnienie na swoim profilu w mediach społecznościowych: „Naszą odpowiedzią na nazywanie czegoś w Ukrainie imieniem UPA powinno być przypominanie takich bohaterów. Przypominanie Jelínków, przypominanie Ukraińców, którzy tracili życie, bo ratowali Polaków przed banderowcami. Nie krzyki. Spokojne przypominanie tych biografii“.

Ludzie, którzy dzięki nim przeżyli, mieszkali później w wielu miejscowościach na południu kraju, ale nigdzie nie ma ulicy Jelínków ani nie powstał żaden ich pomnik. Uważam, że pośmiertne odznaczenie i jedno drzewko to – w dobie obecnych napięć polsko-ukraińskich – za mało, aby skutecznie, ponad podziałami, kultywować pamięć o poświęceniu ludzi, których bohaterstwo stanowi piękny przykład ludzkiej miłości i solidarności. Jeśli można było nadać imię Rodziny Ulmów lotnisku w Rzeszowie-Jasionce, czemu nie nadać imienia Rodziny Jelínków innemu obiektowi infrastruktury?

Dodatkowo, ta historia nadaje się do nakręcenia o nich filmu, co poddaję pod namysł każdemu twórcy, który przypadkiem przeczyta tę interpelację.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na pytania:

1. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego planuje podjęcie lub wsparcie inicjatyw mających na celu trwałe upamiętnienie postaci Anny i Jana Jelínków w przestrzeni publicznej (np. tablica pamiątkowa, pomnik, wystawa czasowa lub stała, nadanie imienia obiektom infrastruktury)?

2. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego rozważa wystąpienie do samorządów terytorialnych z południowej Polski z apelem lub rekomendacją dotyczącą nadania imienia małżeństwa Jelínków ulicom, placom bądź instytucjom edukacyjnym?

Z poważaniem

dr Tomasz Rzymkowski