Zapytanie nr 128

Sekretarz stanu Władysław Teofil Bartoszewski, 16.02.2024

Odpowiedź na zapytanie nr 128

w sprawie powierzenia brytyjskiemu prawnikowi przez rząd PiS sporządzenia skargi do ETPCz

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 16-02-2024

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na zapytanie poselskie nr 128 Pani Poseł Małgorzaty Niemczyk w sprawie polskiego obywatelstwa, uprzejmie informuję, co następuje.

1. Jak Pan Minister ocenia zasadność i ewentualną skuteczność planowanej przez poprzedni rząd skargi [do ETPC na Rosję] w świetle faktu, że Rosja od prawie dwóch lat nie jest już członkiem Rady Europy oraz strona Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności? Czy to możliwe, żeby eksminister Rau oraz pan Macierewicz nie mieli tej wiedzy?

Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 33 i 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”), skargi mogą być kierowane przeciwko państwom stronom Konwencji. Ponadto, zgodnie z art. 35 ust. 1 Konwencji, Europejski Trybunał Praw Człowieka („ETPC”) może rozpatrywać skargę po wyczerpaniu wszystkich środków odwoławczych przewidzianych prawem wewnętrznym i jeśli sprawa została wniesiona w ciągu 4 miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji na poziomie krajowym. Ponadto, do sytuacji utraty statusu państwa strony Konwencji zastosowanie ma art. 58 Konwencji, który przewiduje:

Wysoka Układająca się Strona może wypowiedzieć niniejszą konwencję nie wcześniej niż po upływie pięciu lat od daty, w której stała się jej stroną, i z zachowaniem sześciomiesięcznego okresu wypowiedzenia zawartego w notyfikacji skierowanej do Sekretarza Generalnego Rady Europy, który poinformuje o tym inne Wysokie Układające się Strony.

Powyższe wypowiedzenie nie zwalnia zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony od zobowiązań wynikających z konwencji w odniesieniu do każdego działania, które mogąc naruszać te zobowiązania byłoby podjęte przed upływem terminu, w którym wypowiedzenie stało się skuteczne.

Każda Wysoka Układająca się Strona, która przestaje być członkiem Rady Europy, przestaje być na tych samych warunkach stroną niniejszej konwencji.

Konwencja może być wypowiedziana zgodnie z przepisami poprzednich ustępów w odniesieniu do każdego terytorium, w stosunku do którego oświadczono o jej obowiązywaniu zgodnie z artykułem 56.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie wypowiada się publicznie na temat zasadności i ewentualnej skuteczności planowanych skarg międzypaństwowych, mając na uwadze zasadę poszanowania interesów procesowych rządu RP w postępowaniach przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w tej i ewentualnie innych sprawach międzypaństwowych lub w sprawach dotyczących skarg międzypaństwowych innych państw, w których MSZ może wystąpić z interwencją jako strona trzecia.

Służby prawne MSZ przygotowywały natomiast dla kierownictwa MSZ stosowne informacje i analizy w tej sprawie. Wskazały też Podkomisji do Ponownego Zbadania Wypadku Lotniczego kwestie dotyczące dopuszczalności skargi, które, m.in. w kontekście utraty przez Rosję statusu strony Konwencji, wymagałyby uprzedniego wyjaśnienia w drodze ekspertyzy prawnej.

2. Jak resort ocenia fakt powierzenia ww. działań skargowych obywatelowi brytyjskiemu mimo tego, że MSZ dysponuje własnymi służbami prawnymi?

Praktyka korzystania przez rządy z usług zewnętrznych prawników w celu przygotowania projektów skarg lub w celu udzielenia innego wsparcia w reprezentacji procesowej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka jest stosowana przez szereg innych państw Rady Europy. Jako taka zatem nie budzi co do zasady wątpliwości, chociaż należy ją zastrzec do sytuacji o charakterze wyjątkowym. Każda jednostka sektora finansów publicznych, zatrudniająca służby prawne, ma prawo do zawierania umów cywilnoprawnych o doradztwo prawne oraz zastępstwo procesowe z zachowaniem obowiązujących przepisów, w tym w szczególności ustawy o finansach publicznych oraz ustawy Prawo zamówień publicznych. Istotne jest zapewnienie, by proces zlecania tego typu usług był przejrzysty, prowadzony w oparciu o rozeznanie rynku i z poszanowaniem zasad konkurencyjnego wyboru najlepszych ofert.

W okolicznościach niniejszej sprawy wykonawca zewnętrzny został wskazany przez Podkomisję smoleńską. Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie dysponuje informacją nt. przeprowadzenia przez Podkomisję rozeznania rynku w celu wyboru kancelarii dającej najkorzystniejszą ofertę na przygotowanie skargi o najwyższej jakości.

Ponadto wydaje się, że niezależnie od tego, czy prowadzenie działań skargowych miałoby pozostawać w gestii wyłącznie służb prawnych MSZ, czy też korzystano by ze wsparcia prawników zewnętrznych, dla zapewnienia jak najlepszej reprezentacji procesowej rządu RP kluczową kwestią jest zapewnienie, by proces opracowywania skarg międzypaństwowych zapewniał udział wszystkich właściwych organów władzy publicznej i wszystkich osób pokrzywdzonych, na rzecz których skarga międzypaństwowa miałaby być wniesiona, a także odpowiednie ramy czasowe na sfinalizowanie prac. Zważywszy na wieloaspektowy charakter skarg międzypaństwowych i potrzebę zapewnienia najwyższej rzetelności przed sądem międzynarodowym w prezentowaniu faktów, gromadzeniu dowodów i formułowaniu ich oceny prawnej optymalnym rozwiązaniem wydaje się powierzanie opracowywania takich spraw zespołowi ekspertów z różnych organów i instytucji z zapewnieniem koordynacji przez służby prawne MSZ, nie wykluczając możliwości pozyskiwania wsparcia ze strony zewnętrznych ekspertów – krajowych lub zagranicznych.

3. Jak ministerstwo ocenia planowany koszt ww. skargi i kwestię gospodarności wydatkowania z budżetu państwa ponad 213 tys. Euro w tym celu – mimo opłacania przez MSZ kompetentnych służb prawnych?

Należy doprecyzować, że wskazana kwota miała w istocie charakter jedynie kwoty maksymalnej, obejmującej przygotowanie nie tylko skargi, ale też zapewnienie obsługi ewentualnego dalszego postępowania przed ETPC. Kwota ta oparta była na szacowanej liczbie godzin pracy, jednak ich liczba mogłaby ostatecznie okazać się niższa (np. w razie odrzucenia skargi przez ETPC na wczesnym etapie). Niezależnie od tego należy wyjaśnić, że podana kwota nie miała charakteru ostatecznego i bezwarunkowego. Oparta była na stawkach mających zastosowanie w warunkach rynkowych Wielkiej Brytanii, jednak strony nie wykluczały możliwości zastosowania stawek stosowanych w Polsce. W sprawie tej nie rozpoczęto jeszcze żadnych negocjacji z brytyjskim prawnikiem i nie zaproponowano mu żadnej kwoty pieniężnej. W ramach MSZ rozważano zaproponowanie kwoty znacznie niższej, jednak ostatecznie strona MSZ nie wystąpiła z żadną propozycją z uwagi na wątpliwości formalne zgłoszone przez służby prawne MSZ w odniesieniu m.in. do możliwości świadczenia usług prawnych w Polsce przez spółki kapitałowe.

Jak też już wskazano wyżej, każda jednostka sektora finansów publicznych, zatrudniająca służby prawne, ma prawo do zawierania umów cywilnoprawnych o doradztwo prawne oraz zastępstwo procesowe z zachowaniem obowiązujących przepisów, w tym w szczególności ustawy o finansach publicznych oraz ustawy Prawo zamówień publicznych.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu