Interpelacja nr 19616

Wielce Szanowny Panie Ministrze,

zwracam się z interpelacją w sprawie sytuacji prawnej pracowników samorządowych wykonujących pracę w godzinach nadliczbowych oraz potrzeby zmiany przepisów ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych w taki sposób, aby zapewnić tej grupie zawodowej porównywalny poziom ochrony praw pracowniczych jak pracownikom objętym bezpośrednio regulacjami Kodeksu pracy.

Problem dotyczy relacji pomiędzy art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych a art. 151¹ Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych, pracownikowi samorządowemu za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje, według jego wyboru, wynagrodzenie albo czas wolny w tym samym wymiarze. Przepis ten nie przewiduje jednak dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych. Odmiennie została ukształtowana sytuacja pracowników podlegających przepisom Kodeksu pracy. Art. 151¹ Kodeksu pracy przewiduje bowiem, obok normalnego wynagrodzenia, dodatek w wysokości 50% albo 100% wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, w zależności od okoliczności, w których praca ta jest wykonywana.

W praktyce oznacza to, że pracownik samorządowy wykonujący pracę w godzinach nadliczbowych może otrzymać za dodatkową pracę jedynie normalne wynagrodzenie albo czas wolny, podczas gdy pracownik zatrudniony na podstawie powszechnych przepisów prawa pracy może otrzymać dodatkowo ustawowy dodatek. Źródłem tego zróżnicowania jest szczególny charakter ustawy o pracownikach samorządowych jako tzw. pragmatyki pracowniczej. W konsekwencji art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych jest traktowany jako regulacja szczególna wobec przepisów Kodeksu pracy. Tym samym art. 151¹ Kodeksu pracy nie może zostać zastosowany w miejsce art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych w zakresie, w jakim ustawa szczególna samodzielnie reguluje rekompensatę za pracę nadliczbową.

Stan ten prowadzi do sytuacji, w której pracownicy wykonujący porównywalną pracę i ponoszący porównywalny wysiłek związany z wykonywaniem obowiązków poza normalnym czasem pracy są traktowani odmiennie wyłącznie ze względu na status pracownika samorządowego. W mojej ocenie wymaga to ponownego przeanalizowania przez ustawodawcę, szczególnie z perspektywy współczesnych standardów ochrony pracy.

Problem ten był przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z 21 stycznia 2014 r., sygn. P 26/12. Trybunał orzekł, że art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych w zakresie, w jakim dotyczy pracowników samorządowych zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy, jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 4 ust. 2 Europejskiej Karty Społecznej. W pozostałym zakresie postępowanie zostało umorzone. Trybunał przyjął wówczas, że szczególny status pracowników samorządowych, a w szczególności zwiększona dyspozycyjność pracowników zarządzających zakładem pracy, może uzasadniać odmienne ukształtowanie zasad rekompensowania pracy nadliczbowej. Jednocześnie trybunał wskazał, że art. 42 ust. 4 nie pozbawia pracownika samorządowego prawa do rekompensaty za pracę nadliczbową, lecz przewiduje inny mechanizm tej rekompensaty, normalne wynagrodzenie albo czas wolny. Trybunał wyraźnie przyjął przy tym, że użyte w tym przepisie pojęcie „wynagrodzenia” oznacza normalne wynagrodzenie, bez dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych.

Wyrok ten nie oznacza jednak, że ustawodawca jest zobowiązany do utrzymywania obecnego modelu. Rozstrzygnięcie trybunału określa konstytucyjne granice obowiązującej regulacji, natomiast ustawodawca zachowuje kompetencję do ukształtowania praw pracowników samorządowych w sposób korzystniejszy, jeżeli uzna to za uzasadnione względami społecznymi i pracowniczymi.

W mojej ocenie obecny stan prawny wymaga zmiany również dlatego, że praca w godzinach nadliczbowych oznacza dla pracownika realne zwiększenie obciążenia zawodowego i ograniczenie czasu przeznaczonego na odpoczynek, życie rodzinne oraz aktywność pozazawodową. Dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych pełni nie tylko funkcję dodatkowego świadczenia pieniężnego. Jest również formą rekompensaty za szczególną uciążliwość pracy wykonywanej poza normalnymi godzinami pracy. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy od pracowników samorządowych oczekuje się wysokiej dyspozycyjności, odpowiedzialności oraz zaangażowania w realizację zadań publicznych. Oczywiście specyfika służby samorządowej może uzasadniać pewne szczególne rozwiązania dotyczące organizacji pracy. Nie oznacza to jednak, że każde odstępstwo od standardów powszechnego prawa pracy powinno być utrzymywane niezależnie od zmieniających się warunków społecznych i gospodarczych.

W mojej ocenie zasadne jest zatem odejście od rozwiązania, w którym szczególny status pracownika samorządowego automatycznie oznacza brak prawa do dodatku za pracę nadliczbową. Zasadne byłoby znowelizowanie ustawy o pracownikach samorządowych poprzez zmianę art. 42 w taki sposób, aby w zakresie rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych ustawa odsyłała do art. 151¹ Kodeksu pracy.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

Czy ministerstwo prowadzi lub planuje prowadzić prace legislacyjne dotyczące zmiany art. 42 ustawy o pracownikach samorządowych w zakresie prawa do dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych?

Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie do ustawy o pracownikach samorządowych odesłania do art. 151¹ Kodeksu pracy, tak aby pracownikom samorządowym przysługiwały dodatki za pracę w godzinach nadliczbowych na zasadach analogicznych do pozostałych pracowników?

Czy w ocenie ministerstwa obecne zróżnicowanie sytuacji pracowników samorządowych i pozostałych pracowników w zakresie rekompensaty za godziny nadliczbowe jest nadal uzasadnione społecznymi i organizacyjnymi przesłankami, które były brane pod uwagę przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 stycznia 2014 r., sygn. P 26/12?

Jakie ewentualne skutki budżetowe dla budżetu państwa definiuje ministerstwo w związku z ewentualną postulowaną nowelizacją ustawy?