Interpelacja nr 19099

Do mojego biura poselskiego zgłosił się podmiot prowadzący niepubliczny ośrodek adopcyjny na terenie województwa śląskiego, wskazując na szereg problemów związanych z organizacją i funkcjonowaniem systemu adopcyjnego w regionie. Przedstawione informacje budzą wątpliwości co do zachowania zasady równego traktowania publicznych i niepublicznych ośrodków adopcyjnych, przejrzystości systemu nadzoru oraz sposobu podziału środków publicznych przeznaczonych na realizację zadań adopcyjnych.

Zgłaszane zastrzeżenia dotyczą w szczególności sytuacji, w której publiczny ośrodek adopcyjny wykonuje jednocześnie zadania związane z nadzorem, kontrolą oraz finansowaniem niepublicznych ośrodków realizujących analogiczne zadania. W ocenie wnioskodawców może to rodzić ryzyko konfliktu interesów i wpływać na warunki funkcjonowania podmiotów niepublicznych.

Ponadto wskazano na wieloletnie utrzymywanie finansowania niepublicznych ośrodków adopcyjnych na niezmienionym poziomie pomimo wzrostu kosztów działalności, wynagrodzeń oraz zwiększania środków publicznych przeznaczanych na system adopcyjny w województwie. Zwrócono również uwagę na znaczące różnice w poziomie finansowania oraz wynagrodzeń pracowników wykonujących podobne zadania w ośrodkach publicznych i niepublicznych.

Kolejnym sygnalizowanym problemem jest ograniczony dostęp niepublicznych ośrodków adopcyjnych do informacji o dzieciach, których sytuacja prawna umożliwia przysposobienie. Według przekazanych danych może to prowadzić do nierównego traktowania podmiotów uczestniczących w systemie adopcyjnym i ograniczać możliwość skutecznej realizacji ustawowych zadań.

Poniżej zamieszczam opis faktyczny przedstawiony przez diecezjalny ośrodek adopcyjny oraz pytania:

Na mocy uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 20 kwietnia 2020 r. (uchwała nr VI/19/10/20) od dnia 1 lipca 2020 r. ośrodek adopcyjny prowadzony przez samorząd (czyli wojewódzki ośrodek adopcyjny) został wyłączony ze struktury organizacyjnej Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego i stał się odrębną samorządową jednostką organizacyjną pod nazwą Śląski Ośrodek Adopcyjny w Katowicach. W dniu 24 czerwca 2020 r. uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego dokonano przeniesienia z dniem 1 lipca 2020 r. wszystkich czynności związanych z realizacją przez podmioty niepubliczne zadania prowadzenia ośrodków adopcyjnych z Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego do Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego (uchwała nr 1426/142/VI/2020). Tym samym Śląski Ośrodek Adopcyjny stał się jednostką nadzorującą i kontrolującą realizację zadania zleconego przez województwo śląskie niepublicznym ośrodkom adopcyjnym. Taka funkcja Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego w odniesieniu do ośrodków niepublicznych znalazła odzwierciedlenie w udzieleniu przez Zarząd Województwa Śląskiego dyrektorowi Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego w Katowicach pełnomocnictwa do m.in. zawierania i rozwiązywania umów i aneksów do umów z niepublicznymi ośrodkami adopcyjnymi, ostatecznego zatwierdzania sprawozdań z wykonywania przez nie zadania publicznego oraz sprawowania kontroli nad działalnością ośrodków adopcyjnych, których prowadzenie zostało powierzone podmiotom niepublicznym na mocy uchwały Zarządu Województwa Śląskiego (pełnomocnictwo nr 286/20 Zarządu Województwa Śląskiego z dnia 8 lipca 2020 r.). Aktualnie jednym z podmiotów niepublicznych realizujących zadanie publiczne pt. „Prowadzenie ośrodka adopcyjnego na terenie województwa śląskiego” jest Diecezjalne Centrum Służby Rodzinie i Życiu w Sosnowcu, które prowadzi Diecezjalny Ośrodek Adopcyjny w Sosnowcu.

Zadanie zlecone ww. podmiotowi na okres od 1 stycznia 2023 r. do 31 grudnia 2027 r. odbywa się po rozstrzygnięciu konkursu ofert na podstawie umowy zawartej w dniu 27 stycznia 2023 r. pomiędzy województwem śląskim, reprezentowanym przez dyrektora Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego w Katowicach a Diecezjalnym Centrum Służby Rodzinie i Życiu w Sosnowcu. Według zapisów tejże umowy Śląski Ośrodek Adopcyjny w imieniu województwa śląskiego (zleceniodawcy) realizuje wobec Diecezjalnego Centrum Służby Rodzinie i Życiu (zleceniobiorcy) m.in. następujące czynności:

• aneksowanie umowy dotacyjnej ze zleceniobiorcą;
• uzgadnianie ze zleceniobiorcą ewentualnych zmian zakresu rzeczowego i finansowego zadania oraz ocena zasadności i gospodarności zmian proponowanych przez zleceniobiorcę;
• przedstawianie Zarządowi Województwa Śląskiego propozycji podziału środków przy zmienionej kwocie dotacji celowej z budżetu państwa na prowadzenie ośrodków adopcyjnych;
• przyjmowanie sprawozdań częściowych i końcowych z realizacji zadania;
• przyjmowanie zwrotu niewykorzystanej dotacji na rachunek bankowy.

Ponadto w imieniu Zarządu Województwa Śląskiego dyrektor Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego sprawuje kontrolę określoną w art. 175a ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w odniesieniu do zadania zleconego Diecezjalnemu Centrum Służby Rodzinie i Życiu w Sosnowcu, mając w związku z przeprowadzanym postępowaniem kontrolnym prawo do żądania informacji, dokumentów i danych niezbędnych do sprawowania kontroli, wstępu w ciągu doby do obiektów i pomieszczeń kontrolowanej jednostki, przeprowadzania oględzin obiektów, składników majątku kontrolowanej jednostki oraz przebiegu określonych czynności objętych obowiązującym standardem, żądania od pracowników kontrolowanej jednostki udzielenia informacji w formie ustnej lub pisemnej w zakresie przeprowadzanej kontroli.

Wydaje się, że wyżej opisana organizacja systemu adopcyjnego w województwie śląskim tworzy sytuację podporządkowania ośrodków niepublicznych, w tym diecezjalnego ośrodka adopcyjnego, ośrodkowi adopcyjnemu prowadzonemu przez samorząd województwa, który – wykonując zadania określone w art. 156 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – posiada kompetencje nadzorcze i kontrolne wobec ośrodków niepublicznych wykonujących analogiczne zadania.

W grudniu 2022 r. Diecezjalne Centrum Służby Rodzinie i Życiu w Sosnowcu, będące osobą prawną działającą na podstawie przepisów ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, przystąpiło do otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych województwa śląskiego w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej – prowadzenie ośrodka adopcyjnego na terenie województwa śląskiego w latach 2023–2027. W złożonej ofercie koszty realizacji pięcioletniego zadania zaplanowano na łączną kwotę 2 217 900,00 PLN (w poszczególnych latach zostały zaplanowane następujące koszty: 2023 r. – 444 780,00; 2024 r. – 443 280,00; 2025 r. – 443 280,00; 2026 r. – 443 280,00; 2027 r. – 443 280,00). Po pozytywnej ocenie oferty przez komisję konkursową Zarząd Województwa Śląskiego podjął decyzję o zleceniu zadania publicznego ww. podmiotowi i przyznał na jego realizację w 2023 r. kwotę 350 000,00 PLN (z całkowitej kwoty 500 000,00 PLN przeznaczonej w 2023 r. na realizację zadań ujętych w ofertach). W podpisanej w dniu 27.01.2023 r. umowie zleceniodawca, reprezentowany przez Dyrektor Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego w Katowicach, zobowiązał się do przekazania ww. kwoty w 2023 r. (§ 3 ust. 2), uzależniając wysokość dotacji w kolejnych latach budżetowych (2024, 2025, 2026, 2027) od wysokości środków publicznych zaplanowanych w budżecie dysponenta części budżetowej na realizację zadań publicznych przez podmioty niepubliczne (§ 3 ust. 2). W umowie znalazł się zapis mówiący, że kwota środków finansowych przeznaczonych na prowadzenie niepublicznych ośrodków adopcyjnych na terenie województwa śląskiego może ulec zwiększeniu w danym roku budżetowym, jeżeli dotacja celowa z budżetu państwa na prowadzenie ośrodków adopcyjnych ulegnie zwiększeniu (§ 1 ust. 9 pkt 2).

W uchwałach Sejmiku Województwa Śląskiego w sprawie budżetu na kolejne lata wydatki z dotacji z budżetu państwa na działalność ośrodków adopcyjnych są z roku na rok planowane na coraz wyższym poziomie. Zwiększenie wydatków zakładane w uchwale budżetowej dotyczy jednak wyłącznie ośrodka publicznego (Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego), z całkowitym pominięciem wydatków na ośrodki niepubliczne (wyjątkiem jest budżet na rok 2026, gdzie zaplanowano zwiększenie wydatków na ośrodki niepubliczne o 59 076,00 PLN), w tym na działalność diecezjalnego ośrodka adopcyjnego (DOA) prowadzonego przez Diecezjalne Centrum Służby Rodzinie i Życiu w Sosnowcu.

Wyżej opisana sytuacja skutkuje narzuconą przez reprezentanta zleceniodawcy koniecznością aneksowania umowy na prowadzenie Diecezjalnego Ośrodka Adopcyjnego w Sosnowcu na kolejne lata budżetowe na kwotę 350 000,00 PLN pomimo rosnących wydatków wynikających m.in. z inflacji i wzrostu kwot płacy minimalnej oraz przeciętnego wynagrodzenia. Ma to negatywne skutki dotyczące organizacji pracy, ogranicza możliwość zapewnienia pracownikom ośrodka waloryzacji wynagrodzenia w stopniu adekwatnym do inflacji i w konsekwencji wpływa niekorzystnie na efektywność realizacji zadań przewidzianych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej przez DOA. Diecezjalne Centrum Służby Rodzinie i Życiu zwracało się do reprezentanta zleceniodawcy, tj. do dyrektora Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego w Katowicach, z prośbą o zwiększenie dotacji na prowadzenie Diecezjalnego Ośrodka Adopcyjnego w Sosnowcu do kwoty 420 000,00 PLN od początku roku budżetowego 2025 (pismo CSR.10.24.PW z dnia 17.07.2024 r.) oraz do kwoty 440 000,00 PLN od początku roku budżetowego 2026 (pismo CSR.09.25 z dnia 09.12.2025 r.) ze względu na konieczność waloryzacji wynagrodzeń i wzrost minimalnej stawki godzinowej. Powyższe prośby zostały jednak rozpatrzone negatywnie.

Analiza sprawozdań z wykonania budżetu województwa śląskiego za lata 2023, 2024 i 2025 oraz danych uzyskanych bezpośrednio z DOA wskazuje na rażącą i narastającą dysproporcję pomiędzy środkami przeznaczonymi na wynagrodzenia i składki od nich naliczane w przeliczeniu na 1 etat w Śląskim Ośrodku Adopcyjnym i Diecezjalnym Ośrodku Adopcyjnym w Sosnowcu. Można przypuszczać, że przekłada się ona na różnicę w wynagrodzeniach pracowników wykonujących analogiczne zadania w Śląskim Ośrodku Adopcyjnym i Diecezjalnym Ośrodku Adopcyjnym w Sosnowcu.

Dane uzyskane z Diecezjalnego Ośrodka Adopcyjnego w Sosnowcu wskazują na następujące zjawiska mogące świadczyć o nierównym traktowaniu w zakresie dostępu do informacji o dzieciach znajdujących się w sytuacji uzasadniającej ich zakwalifikowanie do przysposobienia:

1. Mała liczba zgłoszeń informacji o dzieciach z uregulowaną sytuacją prawną do Diecezjalnego Ośrodka Adopcyjnego. W latach 2023, 2024 i 2025 do DOA w Sosnowcu zostały zgłoszone informacje dotyczące odpowiednio 11%, 7% i 7% dzieci z uregulowaną sytuacją prawną w województwie śląskim. W tym samym okresie do Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego zostały zgłoszone informacje dotyczące 82% dzieci (2023 r.), 79% dzieci (2024 r.) i 80% dzieci (2025 r.).

2. Mała liczba organizatorów rodzinnej pieczy zastępczej oraz placówek opiekuńczo-wychowawczych przekazujących do DOA w Sosnowcu informacje o dzieciach, których sytuacja uzasadnia ich zakwalifikowanie do adopcji. Spośród ok. 35 organizatorów rodzinnej pieczy zastępczej w województwie śląskim do DOA w Sosnowcu informacje o dzieciach z uregulowaną sytuacją prawną w latach 2023–2025 wpływały jedynie z OPS w Gliwicach, MOPS w Mysłowicach, MOPS w Sosnowcu, MOPS w Dąbrowie Górniczej i MOPR w Bytomiu (do połowy 2024 r.). W ww. okresie po jednym zgłoszeniu wpłynęło z PCPR w Będzinie (1 dziecko) i z MOPS Lędziny (1 dziecko). Obydwa zgłoszenia dotyczyły przysposobienia przez rodziny zastępcze. Informacje o dzieciach, których sytuacja uzasadnia ich zakwalifikowanie do adopcji w latach 2023–2025, były przekazywane do DOA przez nieliczne placówki opiekuńczo-wychowawcze (2 placówki w Jaworznie, 1 placówkę w Mysłowicach, 3 placówki w Dąbrowie Górniczej). W ww. okresie pojedyncze zgłoszenia wpłynęły z RPOT w Gliwicach (1 dziecko w 2025 r.) oraz z 1 placówki w Katowicach (pojedyncze zgłoszenie 3 dzieci w 2025 r.).

3. Ograniczony dostęp do informacji o dzieciach w wieku niemowlęcym i dzieciach młodszych. W latach 2023–2025 do diecezjalnego ośrodka adopcyjnego sporadycznie przekazywane były informacje o dzieciach do ukończenia 1 r.ż. z uregulowaną sytuacją prawną. W konsekwencji DOA mógł zakwalifikować do adopcji pojedyncze dzieci z tej grupy wiekowej (2023 r. – 2 dzieci, 2024 r. – 2 dzieci, 2025 r. – 1 dziecko) i dokonać do dzieci w tym wieku doboru rodziny zakończonego przysposobieniem (2023 r. – 1 adopcja, 2024 r. – 2 adopcje, 2025 r. – brak adopcji dzieci do 1 r.ż.). 33% dzieci zakwalifikowanych do adopcji i 32% dzieci przysposobionych w DOA to dzieci w wieku 1–4 r.ż. Najliczniejszą grupę wiekową dzieci zakwalifikowanych i przysposobionych w naszej placówce stanowiły dzieci w wieku 5 lat i starsze (61% dzieci zakwalifikowanych i 64% dzieci przysposobionych).

4. Przypadki nieprzekazywania przez organizatora pieczy zastępczej dokumentacji dzieci, których sytuacja prawna uzasadniała ich zakwalifikowanie do przysposobienia, Diecezjalny Ośrodek Adopcyjny w Sosnowcu stwierdził na podstawie odpisów postanowień o uregulowaniu sytuacji prawnej przesyłanych do DOA przez jeden z sądów rejonowych. Pomimo występowania, na podstawie art. 164 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, do organizatora pieczy zastępczej o przekazanie dokumentacji, dzieci były zgłaszane do Śląskiego Ośrodka Adopcyjnego.

Pytanie 1.

Czy organizacja systemu adopcyjnego w województwie śląskim pozostaje w pełni zgodna z obowiązującymi przepisami, w szczególności z art. 185 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz innymi właściwymi przepisami prawa? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie szczegółowego uzasadnienia tej oceny.

Pytanie 2.

Czy obowiązujące przepisy prawa umożliwiają zwiększenie wysokości dotacji przekazywanej niepublicznym ośrodkom adopcyjnym realizującym zadania na podstawie art. 190 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w trakcie obowiązywania umowy, w przypadku istotnego wzrostu kosztów realizacji zadania publicznego (w szczególności wynagrodzeń pracowników wynikających ze wzrostu płacy minimalnej, inflacji lub innych czynników niezależnych od podmiotu)? Jeżeli tak:

1) na jakiej podstawie prawnej jest to możliwe;
2) jakie warunki muszą zostać spełnione;
3) czy ministerstwo rekomenduje stosowanie takich rozwiązań przez samorządy województw?

Pytanie 3.

Czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej monitoruje poziom wynagrodzeń pracowników wykonujących analogiczne zadania w publicznych i niepublicznych ośrodkach adopcyjnych? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie informacji, jakie było przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto psychologów i pedagogów zatrudnionych w Śląskim Ośrodku Adopcyjnym w Katowicach oraz Diecezjalnym Ośrodku Adopcyjnym w Sosnowcu w latach 2023, 2024, 2025 oraz w I kwartale 2026 r. ze wskazaniem, czy ministerstwo dostrzega występowanie istotnych różnic w poziomie wynagrodzeń pomiędzy tymi podmiotami oraz jakie działania planuje podjąć w celu zapewnienia równego traktowania pracowników wykonujących tożsame zadania.

Pytanie 4.

Za pomocą jakich narzędzi administracyjnych, prawnych lub innego rodzaju powinna zostać zapewniona realizacja tej rekomendacji? Kto w województwie śląskim jest bezpośrednio odpowiedzialny za zapewnienie równego traktowania ośrodków publicznych i niepublicznych w zakresie dostępu do informacji o dzieciach, których sytuacja uzasadnia ich zakwalifikowanie do przysposobienia?