Interpelacja nr 18684

Podsekretarz stanu Izabela Ziętka, 10.08.2026

Odpowiedź na interpelację nr 18684

w sprawie interpretacji projektowanych zmian w ustawie - Prawo oświatowe oraz ich praktycznego stosowania w codziennym funkcjonowaniu szkół

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka

Warszawa, 10-08-2026

Szanowni Panowie Posłowie,

aktualne przepisy prawa oświatowego nie ustanawiają odrębnego, normatywnie zdefiniowanego „prawa ucznia do zachowania proporcji między wysiłkiem szkolnym a czasem wolnym” ani nie określają liczbowo takiej proporcji. Prawo dziecka do wypoczynku i czasu wolnego wynika natomiast z art. 31 Konwencji o prawach dziecka[1]. Powinno być ono uwzględniane łącznie z prawem do nauki oraz obowiązkami związanymi z realizacją obowiązku szkolnego. Prawo do wypoczynku nie oznacza zatem zwolnienia ucznia z obowiązku systematycznego uczestniczenia w procesie kształcenia i przygotowywania się do zajęć. Jednocześnie, w tym zakresie warto wskazać art. 85 ust. 5 pkt 3 ustawy Prawo oświatowe[2], uchwalony w 2016 r. za czasów rządów Panów formacji politycznej, który wprowadził do szczątkowego katalogu podstawowych praw ucznia zapis: „prawo do organizacji życia szkolnego, umożliwiające zachowanie właściwych proporcji między wysiłkiem szkolnym a możliwością rozwijania i zaspokajania własnych zainteresowań”.

Obowiązkiem szkoły jest takie zorganizowanie procesu kształcenia, aby obciążenia edukacyjne odpowiadały wiekowi, potrzebom rozwojowym oraz możliwościom psychofizycznym uczniów. Zgodnie z art. 1 pkt 5 ustawy – Prawo oświatowe treści, metody i organizacja nauczania powinny być dostosowane do możliwości psychofizycznych uczniów. Ponadto dyrektor szkoły, stosownie do art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, sprawuje opiekę nad uczniami oraz stwarza warunki ich harmonijnego rozwoju psychofizycznego. Wymagania te konkretyzuje § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach, zgodnie z którym plan zajęć dydaktyczno-wychowawczych powinien uwzględniać równomierne obciążenie uczniów zajęciami w poszczególnych dniach tygodnia, zróżnicowanie zajęć w każdym dniu oraz możliwości psychofizyczne uczniów do podejmowania intensywnego wysiłku umysłowego.

Zapewnianie właściwych proporcji między nauką a wypoczynkiem powinno następować również przez racjonalne planowanie sprawdzianów i innych form weryfikowania osiągnięć uczniów, koordynowanie pracy nauczycieli, dostosowywanie zakresu i stopnia trudności zadań do etapu edukacyjnego oraz respektowanie przepisów dotyczących prac domowych. Zakres obowiązków ucznia oraz zasady oceniania wewnątrzszkolnego powinny być określone w statucie szkoły, zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 8 i art. 99 ustawy – Prawo oświatowe[3]. Jednocześnie art. 40 ust. 1 pkt 3 tej ustawy zobowiązuje rodziców dziecka podlegającego obowiązkowi szkolnemu do zapewnienia mu warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć. Oznacza to, że planowanie dodatkowej aktywności dziecka powinno uwzględniać również czas niezbędny do wykonywania podstawowych obowiązków szkolnych. Jeżeli uczeń nie przygotuje się do zajęć, nauczyciel postępuje zgodnie z zasadami określonymi w statucie szkoły i w ramach oceniania wewnątrzszkolnego, o których uczeń i jego rodzice powinni zostać poinformowani na początku roku szkolnego. Przepisy powszechnie obowiązujące nie ustanawiają automatycznego usprawiedliwienia nieprzygotowania z powodu udziału w zajęciach pozalekcyjnych. Udział w dobrowolnych zajęciach dodatkowych, zwłaszcza organizowanych poza szkołą, nie może co do zasady prowadzić do uchylenia obowiązków wynikających z uczestnictwa w obowiązkowych zajęciach edukacyjnych.

Ocena z zajęć edukacyjnych nie może być stosowana jako kara za nieprzygotowanie lub udział w zajęciach pozalekcyjnych. Zgodnie z art. 44b ust. 3 ustawy o systemie oświaty[4] ocena powinna odzwierciedlać poziom i postępy ucznia w opanowaniu wiadomości i umiejętności określonych w podstawie programowej oraz wynikających z realizowanego programu nauczania. Jeżeli zatem uczeń nie wykonał nieobowiązkowej pisemnej albo praktyczno-technicznej pracy domowej w klasach IV–VIII szkoły podstawowej, nauczyciel nie może ustalić z tego tytułu oceny. Może natomiast sprawdzić jego wiedzę i umiejętności w innej, wcześniej określonej formie, zgodnej z zasadami oceniania obowiązującymi w szkole.

Należy potwierdzić, że system oświaty, opisany ustawą – Prawo oświatowe, powstał i uzasadnia stale sens swojego istnienia, o ile skutecznie wpływa na proces kształcenia i wychowania w wymiarze nie tylko zbiorowym, ale i jednostkowym. Proces kształcenia, jako wymagający głęboko zróżnicowanych działań wobec osób - jest jednak wysoce złożony, nawet oceniając go z perspektywy nauczyciela, wyposażonego w wiedzę pedagogiczną i adekwatne umiejętności. Władze publiczne (stanowiące), ponosząc odpowiedzialność za urzeczywistnienie sposobu wykonania ustrojowo ustanowionego obowiązku szkolnego do 18 roku życia – powołały w rezultacie określony porządek prawny (instytucjonalno-kompetencyjny), który określają strukturę konkretnych organów, wyznacza im zróżnicowane, adekwatne zadania oraz zakres odpowiedzialności.

Szkoła jest pierwszym i kluczowym podmiotem odpowiadającym za proces uczenia. Definiują ją w konsekwencji liczne zadania powołane w ustawie Prawo oświatowe, kształtowane w oparciu o osiągnięcia wiedzy i nauki[5]. W strukturze podmiotów zarządzających w sferze edukacji kluczową rolę prawodawca wyznaczył również kuratorowi oświaty, wyposażając go w unikalne uprawnienia, w tym te dotyczące możliwości wykonywania kontroli wewnątrzszkolnej. Stosownie m.in. do art. 51, art. 55 i art. 180 ust. 1 i ust. 2 ustawy Prawo oświatowe kuratorzy sprawują nad szkołami i placówkami niepublicznymi – nadzór pedagogiczny. Nadzór ten jest wykonywany również w zakresie oceny szkoły i organu prowadzącego - pod względem zgodności jej działania z przepisami ustaw oświatowych, wydanych na ich podstawie rozporządzeń i aktów organizacyjnych szkół. Kurator jako podmiot wyodrębniony w ustawie jest tym aktem wyposażony w określane uprawnienia; podejmuje autonomiczne rozstrzygnięcie kontrolne ponosząc za nie pełną odpowiedzialność. Unikalny status kuratora oświaty w strukturze organów publicznych wynika z faktu, iż musi on zatrudniać osoby mające wykształcenie i przygotowanie pedagogiczne. W tym sensie kurator oświaty może bezpiecznie interweniować na terenie szkoły, jak również co do zasady rozumie znaczenie sytuacji i przypadków towarzyszących całemu procesowi uczenia.

Odnosząc powyższe do sformułowanego w interpelacji zapytania należy na wstępie podkreślić, że szkoła pełni nie tylko funkcję edukacyjną w sferze podstawy programowej, lecz również kluczową rolę rozwojową, społeczną i profilaktyczną. Jest środowiskiem strukturyzującym codzienne funkcjonowanie dziecka, zapewniającym regularność, nadzór dorosłych, kontakt rówieśniczy. Integralną częścią procesu kształcenia jest również obowiązek dostrzegania i rozumienia reguł, które towarzyszą organizacji pracy szkoły, a zatem instytucji, której uczeń jest częścią. W tych konkretnych okolicznościach uczeń nabywa m.in. wiedzę, zgodnie z którą zaczyna rozumieć swoje obowiązki oraz konstatuje fakt, że zakres i wymiar jego praw w szkole nie jest szczególny, nie może on naruszać jakichkolwiek praw innych. Ten proces uczenia przewiduje także stopniowe dostrzeganie, że w szkole obowiązują wyszczególnione rodzaje nagród i warunki ich przyznawania, rodzaje kar stosowanych wobec uczniów, a także przypadki, w których dyrektor szkoły podstawowej może wystąpić do kuratora oświaty z wnioskiem o przeniesienie ucznia do innej szkoły[6]. To ostatnie postanowienie statutowe stanowi potwierdzenie rozstrzygnięcia zawartego w art. 68 ust. 3 ustawy - Prawo oświatowe, a zatem jest konsekwencją decyzji władzy ustawodawczej[7].

Nie ulega wątpliwości, że z punktu widzenia doktryny pedagogicznej przeniesienie ucznia do innej szkoły jest sankcją i to sankcją najwyższą. Oznacza fundamentalną zmianę środowiska rówieśniczego i kształcącego, z całą złożonością zaburzenia relacji jakie towarzyszą funkcjonowaniu ucznia w tym obszarze. Komplementarna ocena konkretnych sytuacji i zdarzeń nie jest jednak możliwa jedynie na poziomie doktrynalnym. Właśnie w tej sytuacji znaczenie ma układ instytucji, ich zadań i obowiązków, ustanowiony specjalnie dla potrzeb działania systemu oświaty.

Odwołując się do tego porządku należy na wstępie pokreślić, że zgodnie ze statutem szkoły przeniesienie ucznia do innej szkoły należy dostrzegać (i dotyczy to również ucznia szkoły) w układzie zachowań ucznia oraz istnienia wystopniowanego systemu nagród i kar w szkole. Z kolei z obowiązku zatrudniania w szkole wyłącznie osób posiadających wykształcenie pedagogiczne należy wywodzić, że kwestia rozumienia i znaczenia kar i nagród szkolnych jest doskonale rozumiana przez nauczycieli, pedagogów i psychologów szkolnych oraz dyrektora szkoły. Żadna decyzja w tej kwestii nie mogła być zatem podjęta przypadkowo i w ramach potencjalnie nieuzasadnionej sankcji wobec dziecka. Z tych względów prawodawca wymaga podjęcia w tej sprawie ostatecznej decyzji przez organ nadzorujący szkołę – kuratora oświaty (organ również wyposażony w wiedzę i umiejętności w zakresie pedagogiki szkolnej). Podejmuje on decyzję o przeniesieniu dopiero, gdy uzna, że zaistniałe sytuacje i zdarzenia z udziałem ucznia uzasadniają podjęcie czynności najsilniejszych wobec niego i jest to zachowanie bezpieczne (art. 68 ust. 3 ustawy – Prawo oświatowe – w uzasadnionych przypadkach uczeń (…) może zostać przeniesiony przez kuratora oświaty do innej szkoły).

Podsumowując, należy zatem stwierdzić, że przeniesienie ucznia do innej szkoły jest działaniem przewidzianym w przepisach prawa w randze ustawy. Działanie to należy identyfikować ze szkolnym systemem kar i nagród dla uczniów, będących częścią porządku organizacyjnego w szkole, a tym samym integralną częścią procesu uczenia; włączania ucznia w procesy i zasady towarzyszące istnieniu społeczności. Jest to zawsze proces zindywidualizowany (nagradzanie i karanie), wykonywany przez osoby wyposażone w wiedzę i umiejętności pedagogiczne na podstawie oceny zachowania konkretnego ucznia. Taka ocena jest formułowana najczęściej w określonej perspektywie czasowej i po upewnieniu się, że uczeń jest w pełni świadomy konsekwencji swoich działań. Podjęte przez szkołę czynności są następnie weryfikowane pod względem zasadności przez wyspecjalizowany organ nadzoru (kuratora oświaty), który ostatecznie decyduje o przeniesieniu ucznia, lub nie. W tym sensie istniejące rozwiązania systemowe (obligatoryjne współdziałanie wyspecjalizowanych osób i organów – nauczyciele, dyrektor szkoły, organ nadzoru pedagogicznego) zapewniają, że każdorazowa decyzja takim obszarze jako głęboko zindywidualizowana - nie jest i nie może być przypadkowa. Decyzji tej jako eksperckiej, zindywidualizowanej nie mogą zatem skutecznie i poprawnie komentować organy pozasystemowe, nie mając co do zasady wiedzy pedagogicznej i nie znając całokształtu zachowań i czynności, które stały u podstaw podjęcia decyzji. Należy jednocześnie uznać, że zakończone sukcesem, długotrwałe starania Ministra Edukacji w sprawie obowiązkowego zatrudniania w każdej szkole psychologów i pedagogów (także: Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne) zapewnia każdemu uczniowi pomoc w każdej, nawet najtrudniejszej sytuacji.

Odnosząc się do roli programu wychowawczo-profilaktycznego to ustawodawca określił obszary, które obowiązkowo muszą znaleźć się w tym dokumencie przygotowywanym przez radę rodziców w porozumieniu z rada pedagogiczną, a mianowicie:

1) treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz

2) treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

Już z preambuły ustawy – Prawo oświatowe wynikają główne cele systemu oświaty, które są uszczegółowione w kolejnych jej artykułach – „Nauczanie i wychowanie - respektując chrześcijański system wartości - za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości Ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności.”.

Zatem nie ma alternatywy czy stosować działania wychowawcze wspierające tylko rozwój czy działania wychowawcze kształtujące postawy i zachowania.

Dla rozstrzygnięcia akademickiego dyskursu ile w działaniach wychowawczych należy umieścić stałych elementów związanych z indywidualnym rozwojem a ile ze społecznym, pomocna jest kolejna regulacja zawarta w art. 26 ww. ustawy. Program wychowawczo-profilaktyczny opracowuje się na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych oraz nowych substancji psychoaktywnych. Diagnozę przeprowadza dyrektor szkoły lub placówki albo upoważniony przez niego pracownik.

W celu wsparcia dyrektorów oraz zapewnienia diagnozy opartej na naukowych podstawach, Ministerstwo Edukacji Narodowej, po przeprowadzonej modernizacji, ponownie w lipcu udostępniło dla szkół bezpieczne narzędzie informatyczne do diagnozy czynników chroniących i czynników ryzyka – Platformę do diagnozy. Dane jakościowe mogą już we wrześniu zostać wykorzystane do skonstruowania programów wychowawczo-profilaktycznych, a informacje ogólne zasilą bazę wiedzy do podejmowania stosownych decyzji także poziomie samorządu, kuratora oświaty oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Rozumienie norm społecznych i kształtowanie postaw następują w ciągu całego życia człowieka, choć niezaprzeczalnie szczególną rolę pełni tu szkoła. Ze względu na położenie Polski i jej przynależność geopolityczną, zestaw wartości i norm społecznych jest obecnie tożsamy z krajami wspólnoty. Jednocześnie szkoła otrzymała przez możliwość tworzenia społecznych organów szkoły (samorząd i radę rodziców) realną możliwość do podejmowania działań, projektów, inicjatyw uwzględniających potrzeby społeczności i środowiska lokalnego przy zachowaniu pozytywnych wartości indywidualnych.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu

[1] Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz.526, z późn. zm.

[2] Dz. U. z 2026 r. poz. 820.

[3] Dz. U. z 2026 r. poz.820.

[4] Dz. U. z 2025 r. poz. 881, z późn. zm.

[5] Wincenty Okoń (1992, s.201) szkoła to: "instytucja oświatowo - wychowawcza zajmującą się kształceniem i wychowaniem dzieci, młodzieży i dorosłych, stosownie do przyjętych w danym społeczeństwie celów i zadań oraz koncepcji oświatowo - wychowawczych i programów; osiąganiu tych celów służy odpowiednio wykształcona kadra pedagogiczna, nadzór oświatowy, baza lokalowa i wyposażenie oraz zabezpieczenie budżetowe ze skarbu państwa, samorządów lokalnych lub innych źródeł."

[6] Statut każdej szkoły publicznej, powołany w oparciu o art. 98 ust. 1 pkt. 18, 19 i 20 ustawy Prawo oświatowe.

[7] Art. 68 ust. 2 i 3 ustawy Prawo oświatowe:
- dyrektor szkoły lub placówki może, w drodze decyzji, skreślić ucznia z listy uczniów w przypadkach określonych w statucie szkoły lub placówki. Skreślenie następuje na podstawie uchwały rady pedagogicznej, po zasięgnięciu opinii samorządu uczniowskiego.
- przepis ust. 2 nie dotyczy ucznia objętego obowiązkiem szkolnym. W uzasadnionych przypadkach uczeń ten, na wniosek dyrektora szkoły, może zostać przeniesiony przez kuratora oświaty do innej szkoły.