Interpelacja nr 18365

Szanowny Panie Ministrze,

składam interpelację w sprawie bezpieczeństwa wód dorzecza Odry, funkcjonowania systemu monitoringu i ostrzegania oraz procedur reagowania na potencjalne transgraniczne zagrożenie środowiskowe związane z sytuacją na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w Republice Czeskiej.

Sprawa ta wymaga zainteresowania ministra infrastruktury z uwagi na kompetencje dotyczące gospodarki wodnej, funkcjonowanie Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie oraz konieczność zapewnienia, aby polska administracja wodna była przygotowana na potencjalne zagrożenia dla Odry, także te, których źródło może znajdować się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie mającym znaczenie dla transgranicznej ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa wód dorzecza Odry.

Z materiałów źródłowych wynika, że jest to duży obiekt pogórniczy, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka odwału Heřmanice z 2010 r. opisywała ryzyka związane z rozwojem aktywności termicznej, emisją gazów, oddziaływaniem na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi. Dokument ten wskazywał również na konieczność prowadzenia działań ograniczających rozprzestrzenianie się procesów termicznych.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych, określane w dokumentach jako SChO. Z ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały przykryte materiałem rekultywacyjnym oraz zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich składowisko to określane jest jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Dla bezpieczeństwa środowiska kluczowa jest relacja między procesami termicznymi zachodzącymi w odwale a zamkniętym składowiskiem odpadów chemicznych. Jeżeli aktywność termiczna oddziałuje lub może oddziaływać na obszar SChO, powstaje ryzyko naruszenia stabilności odpadów chemicznych, uszkodzenia izolacji albo przedostania się substancji niebezpiecznych do środowiska, w tym do wód podziemnych lub powierzchniowych.

W celu ochrony składowiska chemicznego przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej zaprojektowano i wykonano OVS „A”, czyli oddzielającą ścianę powietrzną. Z materiałów źródłowych wynika jednak, że skuteczność tego zabezpieczenia jest przedmiotem poważnych wątpliwości. Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na konieczność szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego, potrzebę zapobieżenia przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów oraz konieczność właściwego monitoringu.

Opinia z 17 marca 2026 r. dotycząca stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A” wskazuje, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywną termiką. W dokumencie zwrócono uwagę m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza prowadzenie aktualnych pomiarów temperatur oraz badań atmosfery otworowej w rejonie OVS. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, wskazujących na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, dane te powinny być analizowane także z punktu widzenia potencjalnych skutków wodnych i transgranicznych.

Z punktu widzenia ministra infrastruktury oraz PGW Wody Polskie zasadnicze znaczenie ma pytanie, czy polski system zarządzania wodami jest przygotowany na scenariusz potencjalnego zanieczyszczenia Odry, którego źródło znajduje się po stronie czeskiej. Nie chodzi wyłącznie o bieżący monitoring jakości wód, lecz również o system ostrzegania, wymianę informacji z Republiką Czeską, procedury reagowania, identyfikację punktów kontrolnych oraz zdolność do szybkiego ustalenia źródła i charakteru zanieczyszczenia.

Sprawa ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa wodnego i środowiskowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Po pierwsze, dotyczy potencjalnego źródła zagrożenia położonego na terytorium państwa sąsiedniego, w obszarze powiązanym z dorzeczem Odry. W takich przypadkach polska administracja wodna nie może ograniczać się do działań następczych, podejmowanych dopiero po stwierdzeniu skażenia po stronie polskiej.

Po drugie, w obrębie odwału Heřmanice znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Ewentualne naruszenie jego integralności, emisja substancji niebezpiecznych albo zanieczyszczenie wód podziemnych i powierzchniowych może mieć skutki wykraczające poza granice lokalnego obiektu.

Po trzecie, sprawa dotyczy Odry – jednej z najważniejszych rzek w Polsce. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze szczególnego znaczenia nabiera pytanie, czy państwo polskie dysponuje skutecznym systemem wczesnego wykrywania zagrożeń oraz reagowania na zanieczyszczenia transgraniczne.

Po czwarte, potencjalne zanieczyszczenia związane z odpadami chemicznymi, koksowniczymi oraz produktami procesów termicznych mogą wymagać monitoringu ukierunkowanego na konkretne parametry, a nie wyłącznie standardowego badania ogólnej jakości wód.

Po piąte, w razie wystąpienia skażenia, kluczowe znaczenie ma czas reakcji. Administracja wodna musi wiedzieć, które punkty pomiarowe są najważniejsze, jakie parametry należy niezwłocznie badać, jakie służby należy zawiadomić oraz jakie działania należy podjąć wobec użytkowników wód, samorządów i mieszkańców terenów nadodrzańskich.

Po szóste, sprawa wymaga ustalenia, czy pomiędzy Polską i Republiką Czeską funkcjonuje rzeczywisty, skuteczny i szybki mechanizm ostrzegania o zagrożeniach środowiskowych mogących oddziaływać na Odrę, w tym o zdarzeniach związanych z odpadami pogórniczymi, składowiskami chemicznymi i pożarami endogenicznymi.

Nie przesądzając, że doszło już do zanieczyszczenia po stronie polskiej, należy podkreślić, że w sprawach dotyczących dorzecza Odry samo istnienie realnego, udokumentowanego ryzyka powinno prowadzić do działań prewencyjnych. Państwo polskie powinno mieć pełną wiedzę o potencjalnym źródle zagrożenia, zapewniony dostęp do danych ze strony czeskiej oraz przygotowane procedury reagowania.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Czy Ministerstwo Infrastruktury posiada wiedzę o sytuacji na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie, w szczególności o występujących tam procesach termicznych oraz obecności zamkniętego składowiska odpadów chemicznych SChO?

Czy Ministerstwo Infrastruktury lub Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie analizowały potencjalne ryzyko dla wód dorzecza Odry związane z odwałem Heřmanice?

Czy odwał Heřmanice został ujęty w jakichkolwiek analizach, mapach ryzyka, procedurach ostrzegania, planach gospodarowania wodami, planach zarządzania ryzykiem albo innych dokumentach dotyczących bezpieczeństwa wód Odry?

Czy Ministerstwo Infrastruktury lub PGW Wody Polskie posiadają informacje, czy strona czeska kiedykolwiek przekazywała Polsce dane dotyczące potencjalnego wpływu odwału Heřmanice na wody powierzchniowe lub podziemne?

Czy PGW Wody Polskie posiada informacje o możliwych drogach migracji zanieczyszczeń z rejonu odwału Heřmanice do systemu wodnego Odry?

Czy Ministerstwo Infrastruktury posiada informacje, które cieki wodne, rowy, kanały, wody podziemne lub inne drogi odpływu mogłyby potencjalnie przenosić zanieczyszczenia z rejonu Heřmanic do Odry?

Czy PGW Wody Polskie posiada aktualne dane hydrologiczne i hydrogeologiczne pozwalające ocenić ewentualny czas dopływu zanieczyszczeń z rejonu Ostrawy do granicy z Polską?

Czy istnieją po stronie polskiej punkty kontrolne i pomiarowe, które mogłyby odpowiednio wcześnie wykryć zanieczyszczenia pochodzące z rejonu odwału Heřmanice?

Proszę o wskazanie tych punktów pomiarowych, ich lokalizacji, częstotliwości badań oraz organów odpowiedzialnych za pobór i analizę próbek.

Czy obecny monitoring Odry prowadzony po stronie polskiej obejmuje parametry mogące wskazywać na oddziaływanie odpadów chemicznych, koksowniczych lub produktów procesów termicznych?

Czy monitoring obejmuje w szczególności:
a) fenole,
b) amoniak i jon amonowy,
c) cyjanki,
d) siarczany,
e) chlorki,
f) przewodność elektrolityczną,
g) pH,
h) WWA,
i) BTEX,
j) benzen,
k) metale ciężkie,
l) substancje ropopochodne,
m) lotne związki organiczne?

Czy Ministerstwo Infrastruktury wystąpi do PGW Wody Polskie o przygotowanie oceny, czy obecny system monitoringu Odry jest wystarczający do wczesnego wykrycia potencjalnego oddziaływania z rejonu odwału Heřmanice?

Czy PGW Wody Polskie dysponuje procedurą natychmiastowego zwiększenia częstotliwości poboru próbek w razie otrzymania informacji o zagrożeniu po stronie czeskiej?

Czy istnieje procedura monitoringu celowanego, uruchamianego po uzyskaniu informacji o potencjalnym skażeniu pochodzącym z terytorium Republiki Czeskiej?

Czy Ministerstwo Infrastruktury posiada informacje, czy po katastrofie ekologicznej na Odrze w 2022 r. dokonano przeglądu procedur reagowania na zanieczyszczenia transgraniczne?

Czy po katastrofie ekologicznej na Odrze zidentyfikowano po stronie czeskiej potencjalne źródła zagrożeń dla wód Odry, w tym obiekty pogórnicze, składowiska odpadów lub zakłady przemysłowe?

Czy w ramach tego przeglądu analizowano odwał Heřmanice?

Czy Ministerstwo Infrastruktury lub PGW Wody Polskie występowały do strony czeskiej o informacje dotyczące aktualnego monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych w rejonie odwału Heřmanice?

Czy Ministerstwo Infrastruktury wystąpi do właściwych organów Republiki Czeskiej o przekazanie:
a) danych hydrologicznych i hydrogeologicznych dotyczących rejonu odwału Heřmanice,
b) wyników badań wód podziemnych i powierzchniowych,
c) danych dotyczących ewentualnego odpływu zanieczyszczeń do Odry,
d) planu awaryjnego na wypadek naruszenia integralności składowiska SChO,
e) informacji o systemie ostrzegania strony polskiej?

Czy między Polską a Republiką Czeską funkcjonuje mechanizm natychmiastowego ostrzegania o zdarzeniach mogących wpłynąć na jakość wód Odry?

Jeżeli taki mechanizm funkcjonuje, proszę o wskazanie jego podstawy, trybu działania, organów kontaktowych oraz średniego czasu przekazywania informacji.

Czy mechanizm ten obejmuje zdarzenia związane z:
a) pożarami endogenicznymi,
b) składowiskami odpadów chemicznych,
c) obiektami pogórniczymi,
d) skażeniem wód podziemnych,
e) nagłym wzrostem stężeń substancji niebezpiecznych?

Jeżeli mechanizm ten nie obejmuje takich zdarzeń, czy Ministerstwo Infrastruktury uznaje za konieczne jego rozszerzenie?

Czy PGW Wody Polskie posiada opracowany scenariusz reagowania na transgraniczne zanieczyszczenie Odry pochodzące z rejonu Ostrawy?

Czy istnieje procedura niezwłocznego informowania wojewodów, samorządów, użytkowników wód oraz mieszkańców terenów nadodrzańskich o potencjalnym zagrożeniu jakości wód?

Czy Ministerstwo Infrastruktury rozważa zlecenie PGW Wody Polskie przygotowania szczególnego planu działań na wypadek zagrożenia związanego z odwałem Heřmanice?

Czy Ministerstwo Infrastruktury uznaje za zasadne powołanie polsko-czeskiego zespołu roboczego do spraw bezpieczeństwa wodnego Odry w kontekście odwału Heřmanice?

Czy w ocenie ministerstwa w pracach takiego zespołu powinni uczestniczyć przedstawiciele PGW Wody Polskie, Ministerstwa Klimatu i Środowiska, GIOŚ, strony czeskiej oraz niezależni eksperci hydrologiczni i hydrogeologiczni?

Czy Ministerstwo Infrastruktury rozważa wniosek o wykonanie niezależnej analizy hydrogeologicznej dotyczącej potencjalnych dróg migracji zanieczyszczeń z rejonu odwału Heřmanice do Odry?

Czy Ministerstwo Infrastruktury przedstawi Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej informację o działaniach podjętych w celu oceny i zabezpieczenia wód Odry przed potencjalnym zagrożeniem transgranicznym związanym z odwałem Heřmanice?

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice wymaga analizy nie tylko w perspektywie ochrony środowiska po stronie czeskiej, lecz również w perspektywie bezpieczeństwa wód dorzecza Odry. Wieloletnia aktywność termiczna dużego obiektu pogórniczego, obecność zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz wątpliwości dotyczące skuteczności zabezpieczenia OVS „A” uzasadniają podjęcie działań prewencyjnych po stronie polskiej.

Rzeczpospolita Polska powinna mieć pełną wiedzę o potencjalnych źródłach zagrożeń dla Odry, zwłaszcza po doświadczeniach katastrofy ekologicznej z 2022 r. Kluczowe jest ustalenie, czy polski system monitoringu i ostrzegania jest wystarczający, czy PGW Wody Polskie dysponuje odpowiednimi procedurami oraz czy istnieje skuteczny mechanizm wymiany informacji ze stroną czeską.

W sprawach dotyczących jakości wód i bezpieczeństwa środowiskowego czas reakcji ma zasadnicze znaczenie. Dlatego zasadne jest pilne przeanalizowanie sytuacji, uzyskanie danych od strony czeskiej, weryfikacja punktów pomiarowych oraz przygotowanie procedury monitoringu celowanego dla Odry na wypadek wystąpienia zagrożenia z rejonu odwału Heřmanice.

Z poważaniem

Roman Fritz
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej