Interpelacja nr 11853

Szanowna Pani Minister,

w ostatnim czasie prasa ogólnopolska donosi o załamaniu programu priorytetowego “Czyste Powietrze”, w którym liczba wniosków spadła siedmiokrotnie względem analogicznego okresu roku 2024 (https://energia.rp.pl/co2/art42674581-coraz-mniej-chetnych-na-program-czyste-powietrze). Jako przyczynę tego stanu rzeczy eksperci wskazują nie tylko spadek zainteresowania tym programem, ale przede wszystkim bezprawne praktyki podmiotów zarządzających programem, które wstrzymują płatności z tytułu zrealizowanych już przedsięwzięć, przeprowadzonych w oparciu o umowę o dofinansowanie.

Podobne głosy docierają także od samych beneficjentów programu, a także licznych firm specjalizujących się w realizacji przedsięwzięć objętych programem. W ciągu ostatnich miesięcy obserwowana jest praktyka, w której Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (dalej - WFOŚiGW) odmawia wypłaty drugiej transzy dotacji z uwagi na różnego rodzaju przyczyny, często bez szerszego uzasadnienia i bez wskazania podstawy prawnej. Istotna część tego typu odmów wskazuje na “weryfikację kwalifikowalności kosztów” na etapie wypłaty końcowej części dotacji. Obserwowana jest też praktyka, w której przy owej weryfikacji (następującej na końcowym etapie – tj. po zakończeniu inwestycji) beneficjenci są wzywani do uzasadnienia wydatków w świetle zasady oszczędności i celowości, określonej w art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych.

Trzeba przy tym podkreślić, że wydając decyzję o przyznaniu dotacji WFOŚiGW akceptuje zakres rzeczowy i finansowy określony we wniosku o dofinansowanie oraz umowie z wykonawcą. W dokumentach tych, będących podstawą do wydania decyzji, wskazane są dokładne wydatki niezbędne do poniesienia, wraz ze wskazaniem dokładnej wysokości ich kosztów. Wydając pozytywną decyzję w zakresie dotacji, WFOŚiGW akceptuje te koszty - zarówno w zakresie rodzajowym, jak i kwotowym.

Z chwilą wydania decyzji przyznającej dotację, wniosek o udzielenie dofinansowania staje się umową o udzielenie dofinansowania, wiążącą obie strony – beneficjenta i WFOŚiGW. We wniosku wskazuje się pełną kwotę inwestycji skalkulowaną w oparciu o audyt energetyczny. WFOŚiGW wydając decyzję o przyznaniu dotacji w oparciu o ten wniosek akceptuje wskazane koszty pod względem rzeczowym i kwotowym.

Dość istotnym elementem wniosku o dofinansowanie są jednak również „warunki umowy dotacji z prefinansowaniem”. W pkt 3.6. tego warunku wskazano:

„Zatwierdzenie przez WFOŚiGW wniosku o płatność nie stanowi ostatecznego potwierdzenia kwalifikowalności wydatków i nie wyklucza stwierdzenia w późniejszym okresie niekwalifikowalności poniesionych przez Beneficjenta kosztów. Wypłata dofinansowania nie potwierdza prawidłowości przedstawionych przez Beneficjenta do rozliczenia kosztów i realizacji przedsięwzięcia. Kwalifikowalność poniesionych kosztów weryfikowana będzie również po wypłacie dotacji w trakcie realizacji przedsięwzięcia oraz w okresie trwałości, w trakcie kontroli prowadzonych przez uprawnione podmioty.”

Jeżeli zatem chodzi o weryfikowanie „kwalifikowalności” wydatków, to WFOŚiGW może to robić nawet po zakończeniu przedsięwzięcia. Kluczowe jest zatem ustalenie, czym jest owa „kwalifikowalność” wydatków. Odpowiedź znajdziemy w kluczowym dokumencie, nazwanym „Program Priorytetowy”. Wskazany program wyraźnie odróżnia od siebie dwa sformułowania:

Koszty kwalifikowane – opisane w pkt 6 programu poprzez wskazanie, jakie rodzajowo koszty kwalifikują się do dotacji.

Poziom dofinansowania (a przede wszystkim intensywność dofinansowania) – opisany w pkt 9 programu, który w zakresie intensywności dofinansowania oraz maksymalnej kwoty dotacji dla poszczególnych kosztów kwalifikowanych odsyła do załącznika nr 2 i 2b do programu.

Prawo do weryfikacji kwalifikowalności wydatków oznacza zatem nic innego, jak prawo do weryfikowania rodzaju poniesionych kosztów – a więc czy w konkretnym przypadku np. ocieplenie przegród budowlanych było zasadne. Umowa nie przewiduje jednak możliwości weryfikacji intensywności dofinansowania – czyli konkretnych kwot przeznaczonych na dany kwalifikowany wydatek. Tego rodzaju wydatki są przez WFOŚiGW ostatecznie akceptowane na etapie wydanie decyzji o udzieleniu dotacji.

Trzeba też mieć na uwadze skutki odmowy wypłaty ostatniej transzy płatności po pełnym wykonaniu przedsięwzięcia. Zgodnie z zawartą z wykonawcą umową, brak wypłaty dofinansowania nie uprawnia beneficjenta do wstrzymania płatności na rzecz wykonawcy. Z perspektywy wykonawcy odmowa wypłaty dotacji nie jest istotna – po prostu wykonawca będzie egzekwował brakującą płatność bezpośrednio od beneficjenta. Warto podkreślić, że beneficjenci to często osoby bardzo ubogie, dla których “Czyste Powietrze” stanowiło jedyną możliwość docieplenia domu, a przez to znacznego ograniczenia kosztów ogrzewania, przy jednoczesnej ochronie środowiska.

W efekcie, odmowa wypłaty dofinansowania wcześniej zweryfikowanych i zaakceptowanych kwot, będzie skutkowała utratą przez beneficjentów głównego składnika ich majątku - tj. nieruchomości, której dotyczyła dotacja. Beneficjenci nie będą bowiem w stanie w inny sposób spłacić swojego zadłużenia.

W związku z powyższym, proszę o odpowiedź na następujące pytania:

Czy opisany w niniejszej interpelacji problem jest Pani Minister znany?

W jaki sposób właściwe WFOŚiGW weryfikowały przedstawione we wnioskach o dofinansowanie koszty pod względem rodzajowym i kwotowym na etapie wydawania decyzji?

Dlaczego obecnie WFOŚiGW kwestionują wydatki, które wcześniej same zaakceptowały?

Jakie obiektywne i rzeczywiste przesłanki przemawiają za kwestionowaniem wcześniej zaakceptowanych wydatków?

W jaki sposób weryfikowane są koszty w przypadku odmowy wypłaty części dofinansowania – kto i w jaki sposób szacuje koszty materiałów i robocizny? Czy sporządzana jest pisemna wycena przez profesjonalny podmiot?

Dlaczego odmowa dotacji następuje dopiero po zakończeniu przedsięwzięcia?

Kto pełnił nadzór nad weryfikacją kosztów zgłoszonych do dofinansowania na etapie wydawania decyzji o udzieleniu dotacji?

Czy planowana jest jakakolwiek pomoc dla beneficjentów, których domy podlegają zajęciu komorniczemu na poczet należności wykonawców?

Czy ministerstwo ustaliło osoby odpowiedzialne za przedstawiony wyżej stan rzeczy, a jeżeli tak, to czy zostały wyciągnięte wobec nich konsekwencje służbowe?

Czy w Pani ocenie obywatele Państwa są adresatami normy wyrażonej w art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych, mając na uwadze, że właściwe WFOŚiGW zarzucają beneficjentom naruszenie tego przepisu?

Jaka jest w Pani ocenie relacja opisanego problemu do zasady zaufania do organów państwa i ochrony praw nabytych?

Jaka jest w Pani ocenie relacja opisanego problemu do zasady pacta sunt servanda w kontekście zawieranych przez beneficjentów umów o dofinansowanie?

Z wyrazami szacunku

Sławomir Mentzen