Interpelacja nr 6860

Podsekretarz stanu Paulina Piechna-Więckiewicz, 30.12.2024

Odpowiedź na interpelację nr 6860

w sprawie podjęcia działań zapobiegających otyłości u dzieci i młodzieży

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz

Warszawa, 30-12-2024

Szanowny Panie Marszałku,

składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posłów na Sejm RP – Henryka Smolarza oraz grupy Posłów w sprawie podjęcia działań zapobiegających otyłości u dzieci i młodzieży.

Szanowni Państwo Posłowie,

zgodnie z obowiązującym stanem prawnym - na wszystkich etapach edukacyjnych, z wychowaniem przedszkolnym włącznie, uczniowie realizują treści z zakresu zdrowego stylu życia, w tym odżywiania. Treści te są realizowane w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych na biologii i wychowaniu fizycznym.

Minister Edukacji zna Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2021 r. dotyczący profilaktyki i leczenia otyłości u dzieci. Zdaniem Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz wielu specjalistów z zakresu zdrowia publicznego, otyłość powinna być leczona jako choroba przewlekła, wymagająca długotrwałej opieki i podejścia interdyscyplinarnego.

Istotne są systemowe działania edukacyjne, mające na celu rozwijanie umiejętności troski o holistycznie rozumiane zdrowie. Edukacja zdrowotna to wieloetapowy i wielopłaszczyznowy proces prowadzący do budowania tzw. „alfabetyzmu zdrowotnego”, czyli wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych pozwalających na trafne rozpoznawanie potrzeb zdrowotnych własnych i otoczenia oraz podejmowania odpowiednich działań naprawczych czy profilaktycznych.

Dlatego, szkoła pełni w działaniach związanych z edukacją zdrowotną, w tym profilaktyką, szczególną rolę. Nauczyciele, wspierając w tym zakresie obowiązki rodziców, powinni zmierzać do tego, aby uczniowie rozwijali świadomość zdrowia i kompetencje, niezbędne do utrzymania zdrowia fizycznego, psychicznego, społecznego i seksualnego, w tym w szczególności poprzez aktywność fizyczną, zdrowe odżywianie, higienę osobistą i sen, redukowanie stresu, budowanie pozytywnych relacji społecznych, rodzinnych i partnerskich, unikanie zagrożeń i zachowań ryzykownych oraz dbałość o zdrowe i bezpieczne środowisko życia. Kluczowe jest tu wykorzystanie aktualnej wiedzy opartej na dowodach naukowych oraz wieloletnich doświadczeń z realizacji edukacji i profilaktyki zdrowotnej w Polsce oraz z innych krajów.

Mając powyższe na uwadze, w zgodnej ocenie Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki konieczne jest zapewnienie wszystkim uczniom, na odpowiednim etapie edukacji, dostępu do rzetelnej wiedzy na temat szeroko rozumianego zdrowia, w tym profilaktyki, realizowanej w formie odrębnego i holistycznie ujmującego problematykę zdrowia przedmiotu, którego celem będzie również kształtowanie postaw i umiejętności w zakresie systematycznego monitorowania zdrowia i stosowania podstawowej profilaktyki zdrowotnej, m.in. w zakresie zdrowego odżywiania.

Stąd zaproponowana w projektach obecnie procedowanych rozporządzeń Ministra Edukacji podstawa programowa nowego przedmiotu – edukacja zdrowotna (planowana do wdrożenia od 1 września 2025 r. w kl. IV-VIII szkoły podstawowej oraz w szkołach ponadpodstawowych) zakłada, że głównym celem przedmiotu jest kształtowanie kompetencji uczniów związanych z całożyciową dbałością o zdrowie oraz budowanie potencjału zdrowotnego własnego i otoczenia.

Podstawa programowa edukacji zdrowotnej została przygotowana z uwzględnieniem wieku i rozwoju psychofizycznego uczniów, którzy będą go realizować.

Wymagania ogólne podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują rozumienie powiązań między różnymi aspektami zdrowia i czynnikami na nie wpływającymi, zainteresowanie zdrowiem własnym i otoczenia oraz zaangażowanie w zdrowy styl życia, z uwzględnieniem zdrowego odżywiania. Zgodnie z założeniami podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna – zdrowie jest wartością, o którą należy dbać zarówno w wymiarze fizycznym, psychicznym, seksualnym, społecznym i środowiskowym na wszystkich etapach życia. Przedmiot edukacja zdrowotna w zaproponowanej formule charakteryzuje się interdyscyplinarnym charakterem, łącząc elementy nauk: o zdrowiu, medycznych, społecznych, humanistycznych, przyrodniczych i ścisłych.

Planuje się, że przedmiot edukacja zdrowotna umożliwi zdobywanie wiedzy i rozwijanie umiejętności, które mają realne zastosowanie w ich codziennym życiu, wpływając na ich świadome decyzje dotyczące zdrowia, w tym w obszarze zdrowego odżywiania. Nauczyciel w tym procesie ma pełnić rolę przewodnika i mentora, który współpracuje z uczniami, wspiera ich w kształtowaniu postaw, wartości i nawyków sprzyjających dbałości o zdrowie. Rekomenduje się wykorzystanie aktywnych form pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym pracy w małych grupach.

Treści nauczania przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują dziesięć działów, które odzwierciedlają sfery funkcjonowania człowieka, w tym m.in. dział dotyczący zdrowego odżywiania oraz dział dotyczący aktywności fizycznej.

Klasy IV-VI szkoły podstawowej | Klasy VII-VIII szkoły podstawowej | Klasy I-III szkół ponadpodstawowych

Dział I. Wartości i postawy | Dział I. Wartości i postawy | Dział I. Wartości i postawy

Dział II. Zdrowie fizyczne | Dział II. Zdrowie fizyczne | Dział II. Zdrowie fizyczne

Dział III. Aktywność fizyczna | Dział III. Aktywność fizyczna | Dział III. Aktywność fizyczna

Dział IV. Odżywianie | Dział IV. Odżywianie | Dział IV. Odżywianie

Dział V. Zdrowie psychiczne | Dział V. Zdrowie psychiczne | Dział V. Zdrowie psychiczne

Dział VI. Zdrowie społeczne | Dział VI. Zdrowie społeczne | Dział VI. Zdrowie społeczne

Dział VII. Dojrzewanie | Dział VII. Dojrzewanie | Dział VII. Zdrowie seksualne

Dział VIII. Zdrowie seksualne | Dział VIII. Zdrowie seksualne | Dział VIII. Zdrowie środowiskowe

Dział IX. Zdrowie środowiskowe | Dział IX. Zdrowie środowiskowe | Dział IX. Internet i profilaktyka uzależnień

Dział X. Internet i profilaktyka uzależnień | Dział X. Internet i profilaktyka uzależnień | Dział X. System ochrony zdrowia

Treści dotyczące zapobiegania otyłości dzieci i młodzieży zostały wprost ujęte w treściach wymagań szczegółowych edukacji zdrowotnej, dotyczących wiedzy i umiejętności. Na przykład, uczeń wyjaśnia, czym jest otyłość oraz omawia, na czym polega profilaktyka tej choroby; wymienia konsekwencje zdrowotne wynikające z niewłaściwego odżywiania (np. nadwaga, otyłość, insulinooporność, cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia); omawia znaczenie diety w kontekście chorób autoimmunologicznych (np. celiakia, cukrzyca typu 1, Hashimoto) i alergii pokarmowych; samodzielnie planuje i komponuje zbilansowane posiłki zgodnie z zaleceniami Talerza Zdrowego Żywienia, z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych (np. aplikacji mobilnych, programów komputerowych); promuje aktywność fizyczną inicjując, organizując i uczestnicząc w różnorodnych wydarzeniach, projektach i wyzwaniach, które zachęcają do aktywności fizycznej; angażuje społeczność szkolną i lokalną w wykonywanie regularnych ćwiczeń; wyjaśnia korzyści zdrowotne wynikające z aktywności fizycznej w kontekście profilaktyki chorób.

Minister Edukacji prowadzi także działania wzmacniające edukację zdrowotną dzieci i młodzieży.

Każda szkoła lub placówka jest zobowiązana do realizowania programu wychowawczo-profilaktycznego[1], który obejmuje:

treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz

treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

Program opracowuje się na podstawie analizy wyników corocznie przeprowadzanej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Diagnozę przeprowadza dyrektor szkoły lub placówki albo upoważniony przez niego pracownik szkoły lub placówki. Rada rodziców poprzez uchwalanie programu wychowawczo-profilaktycznego ma istotny wpływ na programy, projekty, przedsięwzięcia, inicjatywy także te realizowane we współpracy z organizacjami pozarządowymi np. w zakresie promocji zdrowia.

Na kształtowanie zasad higieny pracy szkoły mają wpływ także sami uczniowie. Samorząd może przedstawiać radzie szkoły, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoły, w szczególności dotyczących realizacji podstawowych praw uczniów, takich jak:

prawo do organizacji życia szkolnego, umożliwiające zachowanie właściwych proporcji między wysiłkiem szkolnym a możliwością rozwijania i zaspokajania własnych zainteresowań;

prawo organizowania działalności kulturalnej, oświatowej, sportowej oraz rozrywkowej zgodnie z własnymi potrzebami i możliwościami organizacyjnymi w porozumieniu z dyrektorem;

prawo do zgłoszenia uwag co do formy pomocy jaka jest oferowana w szkole w postaci wsparcia psychologicznego. Podobnie rada rodziców - może występować do dyrektora i innych organów szkoły, organu prowadzącego szkołę oraz organu sprawującego nadzór pedagogiczny z wnioskami i opiniami we wszystkich sprawach szkoły, np. modyfikacji jadłospisu lub zwiększenia godzin zajęć ruchowych dla dzieci.

Ponadto, w zebraniach rady rodziców może uczestniczyć pielęgniarka środowiska nauczania i wychowania albo higienistka szkolna w celu omówienia zagadnień z zakresu edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia uczniów, z zachowaniem w tajemnicy informacji o stanie zdrowia uczniów.

W ramach realizacji programu wychowawczo-profilaktycznego szkoła może zorganizować np. warsztaty kulinarne, olimpiadę sportową czy porady pielęgniarki lub higienistki w zakresie przeciwdziałania nadwadze o otyłości.

29 listopada 2024 r., w związku z potrzebą analizy organizacji żywienia oraz przerw międzylekcyjnych, została wysłana ankieta do szkół w sprawie organizacji żywienia w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych w roku szkolnym 2024/2025. Wyniki będą pomocne w analizie wprowadzenia mechanizmów oceniających skuteczność obecnych przerw obiadowych w polskich szkołach i ich wpływu na zdrowie oraz samopoczucie uczniów oraz wejście w dialog z członkami społeczności szkolnej we wskazanej sprawie.

W szkołach podstawowych realizowany jest Program dla szkół - ustanowiony przez Komisję Europejską w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Jego celem jest m.in. trwała zmiana nawyków żywieniowych dzieci poprzez zwiększenie udziału owoców i warzyw w ich codziennej diecie oraz propagowanie zdrowego odżywiania.

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa udostępnia liczne materiały wspierające realizację programu, takie jak zestawy scenariuszy zajęć z materiałami dodatkowymi, filmy edukacyjne, broszury itp. W ramach działań promocyjnych dla dzieci przygotowano również m.in. znane i lubiane przez dzieci filmy animowane z serii Ekipa Chrumasa.

Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) na zlecenie Ministra Edukacji, podejmuje wiele działań w celu zapobiegania i redukcji nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży w środowisku szkolnym: upowszechnia programy, organizuje szkolenia oraz przygotowuje materiały edukacyjne i informacyjne podnoszące kompetencje nauczycieli w tym zakresie. Na stronie internetowej ORE upowszechnia publikacje podnoszące kompetencje nauczycieli w pracy z uczniami i rodzicami dotyczące zdrowego stylu życia w tym zapobieganiu i redukcji nadwagi.

Ministerstwo Edukacji Narodowej współpracowało w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej przy przygotowaniu materiałów dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych w ramach działań edukacyjnych na rzecz profilaktyki przeciwnowotworowej i kształtowania postaw prozdrowotnych, w tym zapobiegania nadwadze i otyłości. Powstały scenariusze zajęć w 8 obszarach tematycznych.

Aktualnie jest realizowana współpraca międzyresortowa z Ministerstwem Zdrowia w ramach działu II. Inwestycje w edukację – prewencja pierwotna – styl życia, m.in. działanie: zwiększanie zasięgu kampanii społecznych przez standaryzację i intensyfikację działań mających na celu edukację prozdrowotną i promocję zdrowego stylu życia, w zakresie: promocji aktywności fizycznej i zdrowych wyborów żywieniowych, promocji życia wolnego od tytoniu oraz zwiększania świadomości skutków promieniowania UV.

Każdego roku ze środków budżetu państwa (pozostających w dyspozycji wojewodów – prawie 28 mln zł) zabezpieczone są środki na dofinansowanie wypoczynku dzieci i młodzieży (przez ogłaszanie otwartych konkursów ofert, na organizację kolonii, obozów i innych form wypoczynku dla uczniów).

Celem konkursów jest wyłonienie najciekawszych ofert, zapewniających różnorodność zajęć. W 2024 r. podczas organizacji wypoczynku letniego dzieci i młodzieży, finansowanego ze środków budżetu państwa, Minister Edukacji rekomendował, aby priorytetowo traktowano wypoczynek, m.in.:

promujący zdrowie poprzez zachowanie zasad higieny i bezpieczeństwa oraz wzmacniający zdrowie psychiczne poprzez pomoc psychologiczną i wsparcie rówieśnicze;

utrwalający zasady zdrowego żywienia, niemarnowania żywności oraz aktywności fizycznej;

Udział w aktywnościach fizycznych przyczynia się do regeneracji sił potrzebnych w okresie trwania nauki szkolnej. Dzieci i młodzież korzystają z wypoczynku na zasadach określonych w ustawie o systemie oświaty oraz rozporządzeniu w sprawie wypoczynku dzieci i młodzieży.

Jedną z ważnych form wypoczynku dzieci i młodzieży są obozy sportowe, które realizują program, zawierający elementy sportu i rekreacji (gra w piłkę nożną, siatkową, zabawy ruchowe, zajęcia podnoszące sprawność fizyczną lub np. z elementami programu nauki jazdy na nartach, nauki gry w tenisa, pływania, żeglowania, itp.).

W ramach obozów sportowych organizowane są także wycieczki krajoznawczo-turystyczne oraz inne atrakcyjne zajęcia ruchowe.

Minister Edukacji rozumie powagę problemu dotyczącego epidemii otyłości młodych ludzi. Środowisko oświatowe ma wpływ na poprawę świadomości dzieci i młodzieży w zakresie dbania nie tylko o własne zdrowie, ale również innych ludzi.

Minister Edukacji współpracuje międzyresortowo z m.in. Ministrem Zdrowia, Ministrem Sportu i Turystyki, Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministrem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w zakresie działań prozdrowotnych, w tym właściwego żywienia dzieci i młodzieży. Minister Edukacji na bieżąco analizuje propozycje i rekomendacje specjalistów, w tym z WHO i podmiotów działających w ramach zdrowia publicznego.

Przykładem ostatnich działań było spotkanie w Ministerstwie Zdrowia 27 listopada 2024 r. w sprawie analizy rozporządzenia Ministra Zdrowia z 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach;

Minister Edukacji oraz Minister Sportu i Turystyki powołali zespół do spraw opracowania nowej podstawy programowej zajęć wychowania fizycznego w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. W jego skład wchodzi 10 ekspertek i ekspertów, w tym wybitni sportowcy i nauczyciele praktycy. Zmieniona podstawa programowa ma obowiązywać od 1 września 2025 r.

5 września 2024 r. Minister Edukacji ogłosiła otwarty konkurs ofert pn. Zobacz emocje. Przedmiotem konkursu jest zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami.

Minister Edukacji ze zgłoszonych ofert organizacji pozarządowych wyłonił najwyżej ocenione projekty i przyznał 5 podmiotom dotacje na realizację programów, które będą uwzględniały szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek.

Zakłada się, że po dwóch latach, w wyniku realizacji zadania zostaną wdrożone i przeprowadzone w szkołach i placówkach programy, w wyniku których nastąpi:

poprawa samopoczucia i dobrostanu psychicznego: poznanie siebie i swoich reakcji emocjonalnych, które pozwolą zrozumieć potrzeby i ograniczenia;

radzenie sobie z trudnościami: umiejętne wykorzystanie narzędzi do skutecznego radzenia sobie z symptomami kryzysu, stresu, lęku, itp.;

poprawa relacji interpersonalnych: nauka pozytywnej komunikacji, budowanie zdrowych relacji oraz rozwój empatii i troski o innych;

zapobieganie stygmatyzacji: prewencja i zmniejszenie liczby zachowań negatywnych związanych z odbiorem u siebie i innych objawów zaburzeń zdrowia psychicznego i korzystanie z pomocy specjalistycznej jako wynik edukacji na temat zdrowia psychicznego.

Program będzie uwzględniał szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek z zakresu: a) elementów psychologii i rozpoznawania emocji; b) radzenia sobie w sytuacjach problemowych; c) kształtowania postaw prozdrowotnych; d) zapobiegania stygmatyzacji osób w kryzysie psychicznym.

Na realizację zadania z zakresu zdrowia publicznego zaplanowano środki publiczne w maksymalnej wysokości 7.639.422 zł:

1) w 2024 r. - 3.014.422 zł
2) w 2025 r. - 4.625.000 zł

Duże znaczenie w kształtowaniu postaw i umiejętności uczniów z profilaktyki zdrowotnej mają sami rodzice – profilaktyka domowa. Wzorce właściwych zachowań zdrowotnych w najbliższym otoczeniu, zdobyte w domu i w szkole mają wpływ na zachowania i postawy prozdrowotne oraz zwiększenie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży. Stąd w szkołach w ramach programu wychowawczo-profilaktycznego obowiązkowo powinny zostać ujęte działania profilaktyczne skierowane do rodziców, jeżeli w ramach przeprowadzonej diagnozy ujawniły się czynniki ryzyka pozostające w gestii rodziny – zachowania zakupowe, kulinarne czy związane z kondycją fizyczną i psychiczną.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu

[1] Art. 26 ustawy - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.).

Sekretarz stanu Wojciech Konieczny, 24.01.2025

Odpowiedź w pliku (PDF): i06860-o2.pdf (PDF)