Interpelacja nr 5746

Podsekretarz stanu Maria Mrówczyńska, 14.11.2024

Odpowiedź na interpelację nr 5746

w sprawie rekomendacji wypracowanych przez Parlamentarny Zespół do spraw ADHD

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Maria Mrówczyńska

Warszawa, 14-11-2024

Szanowny Panie Pośle,

w odpowiedzi na interpelację na wstępie pragnę podkreślić, że podstawą systemu szkolnictwa wyższego i nauki jest wolność nauczania, twórczości artystycznej, badań naukowych i ogłaszania ich wyników oraz autonomia uczelni wynikająca z Konstytucji RP oraz ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571), dalej „ustawa PSWN”. Uczelnie są autonomiczne na zasadach określonych w ustawie, a organy władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach przewidzianych w ustawach (art. 9 ust. 2 i 5 ustawy PSWN). Zgodnie z obowiązującymi przepisami uczelnie kształcą zgodnie z zasadą autonomii programowej, która daje im prawo do samodzielnego i swobodnego kształtowania swojej oferty dydaktycznej, ustalania i modyfikowania programów studiów oraz doboru kadry. Jednocześnie uczelnie są odpowiedzialne za jakość kształcenia na prowadzonych kierunkach studiów, która podlega ocenie Polskiej Komisji Akredytacyjnej.

W odniesieniu do pytań postawionych w interpelacji, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.

Włączenie tematyki neuroróżnorodności do programów studiów, przede wszystkim psychologii i pedagogiki

W związku z przyznaną ustawowo autonomią programową uczelnie samodzielnie opracowują programy studiów na prowadzonych kierunkach studiów (obejmujące m.in. opracowywanie koncepcji kształcenia i uwzględnianie w treściach kształcenia najbardziej aktualnego stanu wiedzy w danej dziedzinie, z uwzględnieniem charakteru kształcenia i uzyskiwanych kompetencji zawodowych). W programie studiów uczelnia określa m.in. zajęcia lub grupy zajęć, wraz z przypisaniem do nim efektów uczenia się i treści programowych zapewniających uzyskanie tych efektów, łączną liczbę godzin zajęć, oraz sposób weryfikacji i oceny efektów uczenia się osiągniętych przez studenta w trakcie całego cyklu kształcenia. Uczelnie stale doskonalą programy studiów, dokonując w nich zmian, m.in. w doborze treści kształcenia przekazywanych studentom w ramach zajęć, uwzględniających najnowsze osiągnięcia naukowe lub związane z działalnością zawodową. Istotne jest, aby uczelnie systematycznie weryfikowały programy studiów, we właściwy sposób dostosowując je do aktualnych potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego. Obecnie nie ma centralnej listy nazw kierunków studiów oraz odpowiadających im standardów kształcenia określanych rozporządzeniem ministra, z wyjątkiem studiów przygotowujących do wykonywania zawodów, o których mowa w art. 68 ust. 1 ustawy PSWN, tj. lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty, ratownika medycznego, lekarza weterynarii, architekta oraz nauczyciela. W przypadku studiów przygotowujących do wykonywania tych zawodów, uczelnie są obowiązane uwzględnić w ustalanych programach studiów wszystkie wymagania odpowiedniego standardu kształcenia, określonego w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki w porozumieniu z ministrem właściwym dla danego zawodu. Standard kształcenia jest zbiorem reguł i wymagań w zakresie kształcenia dotyczących sposobu organizacji kształcenia, osób prowadzących to kształcenie, ogólnych i szczegółowych efektów uczenia się, a także sposobu weryfikacji osiągniętych efektów uczenia się.

Dodatkowo informuję, iż mając na uwadze społeczne znaczenie i oddziaływanie kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu psychologa, zarządzeniem Ministra Nauki z dnia 3 lipca 2024 r. powołano zespół do spraw opracowania propozycji reguł i wymagań w zakresie kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu psychologa (Dz. Urz. MN poz. 59). Propozycje wypracowane przez zespół, po uprzedniej zmianie ustawy PSWN w zakresie dodania przepisu upoważniającego do wydania rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy (który jest właściwy w zakresie zawodu psychologa), będą mogły stać się podstawą do określenia standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu psychologa.

W odniesieniu do problematyki neuroróżnorodności uprzejmie wyjaśniam, że w programie studiów na kierunkach „pedagogika”[1] czy „psychologia”[2] uczelnia obligatoryjnie uwzględnia standard kształcenia w przypadku, gdy na tych studiach jest realizowane kształcenie przygotowujące do wykonywania zawodu nauczyciela (odpowiednio: nauczyciela pedagoga, nauczyciela psychologa). Standard ten jest określony w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 453), wydanym w porozumieniu z Ministrem Edukacji Narodowej.

Uprzejmie wskazuję, że w ww. rozporządzeniu w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela jest uwzględniona problematyka specjalnych potrzeb edukacyjnych, edukacji włączającej w kształceniu wszystkich grup nauczycieli, w tym nauczycieli pedagogów, nauczycieli psychologów czy nauczycieli przedmiotów (w ramach przygotowania pedagogicznego), a dodatkowo – z uwagi na specyfikę kształcenia – w ramach oddzielnych zajęć w kształceniu na kierunkach „pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna” oraz „pedagogika specjalna”. Istotne jest bowiem przygotowanie studenta do pracy po ukończeniu studiów z uczniem ze specjalnymi/różnorodnymi potrzebami edukacyjnymi i do podejmowania działań wspierających ucznia na każdym etapie edukacyjnym. W szczególności, w przypadku kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela prowadzącego zajęcia (w tym nauczyciela pedagoga), nauczyciela psychologa, czy nauczyciela przedmiotu[3], efekty uczenia się określone w standardzie kształcenia dotyczą m.in.: zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych uczniów i wynikających z nich zadań szkoły dotyczących dostosowania organizacji procesu kształcenia i wychowania, adekwatnego dobierania, tworzenia i dostosowywania do zróżnicowanych potrzeb uczniów materiałów i środków oraz metod pracy w celu samodzielnego projektowania i efektywnego realizowania działań pedagogicznych, dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, jak również rozpoznawania potrzeb, możliwości i uzdolnienia uczniów oraz projektowania i prowadzenia działań wspierających integralny rozwój uczniów, ich aktywność i uczestnictwo w procesie kształcenia i wychowania oraz w życiu społecznym. Należ dodać, że standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela przewiduje także uzyskanie przez absolwentów studiów efektów uczenia się m.in. w zakresie posługiwania się uniwersalnymi zasadami i normami etycznymi w działalności zawodowej, kierowania się szacunkiem dla każdego człowieka, porozumiewania się z osobami pochodzącymi z różnych środowisk i o różnej kondycji emocjonalnej, dialogowego rozwiązywania konfliktów oraz tworzenia dobrej atmosfery dla komunikacji, a także umiejętności działania na rzecz przeciwdziałania/ zapobiegania zjawiskom dyskryminacji. Podobnie standardy kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodów lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego[4], wydawane w porozumieniu z Ministrem Zdrowia, przewidują uzyskanie przez absolwentów studiów przygotowujących do wykonywania ww. zawodów efektów uczenia się dotyczących m.in. kształtowania postaw zawodowych opartych na szacunku oraz zasadach etyki, poszanowania godności i autonomii osób powierzonych opiece, jak również efekty uczenia się związane z działaniami zapobiegającymi dyskryminacji. Należy podkreślić, że standard kształcenia określa minimalne wymagania, natomiast uczelnia, w ramach posiadanej autonomii programowej, w programie studiów może określić zajęcia/efekty uczenia się uzupełniające wiedzę, umiejętności lub kompetencje społeczne w określonym zakresie.

Przedstawiając powyższe, uprzejmie wyjaśniam, że wszelkie działania i inicjatywy dotyczące włączenia określonej tematyki (np. w zakresie neuroróżnorodności) do programów studiów różnych kierunków, uwzględnienia w nich określonych zagadnień lub ewentualnego dodatkowego ich pogłębienia, pozostają w gestii uczelni i są autonomiczną decyzją jej władz. Minister Nauki nie ma kompetencji do wprowadzania konkretnych treści do programów studiów na kierunkach realizowanych przez uczelnie.

Edukacja środowiska akademickiego, szkolenia dla kadry dydaktycznej i oraz administracyjnej z zakresu neuroróżnorodności

Podobnie, jak w przypadku włączenia określonej tematyki do programów studiów, decyzja o organizacji szkoleń dla kadry dydaktycznej oraz administracyjnej uczelni z określonego zakresu (np. z zakresu neuroróżnorodności), należy do władz uczelni. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki nie ma kompetencji do prowadzenia działań w zakresie edukacji środowiska akademickiego. Rektor jest odpowiedzialny za zarządzanie uczelnią, wykonywanie czynności z zakresu prawa pracy, prowadzenie polityki kadrowej w uczelni, a także prowadzenie gospodarki finansowej uczelni (art. 23 ustawy PSWN). To na rektorze uczelni spoczywa obowiązek zapewnienia uczelni jak najlepszego funkcjonowania, w tym podnoszenia kompetencji i kwalifikacji jej pracowników oraz oferowania dydaktyki na jak najwyższym poziomie.

Aktualizacja programu szkolenia specjalizacyjnego z psychiatrii dorosłych o obowiązkowy kurs diagnostyki i leczenia osób dorosłych z ADHD

Kwestie poruszone w pytaniu nr 3 w zakresie aktualizacji programu szkolenia specjalizacyjnego z psychiatrii dorosłych o obowiązkowy kurs diagnostyki i leczenia osób dorosłych z ADHD dotyczą kształcenia podyplomowego lekarzy i tym samym pozostają całkowicie we właściwości Ministra Zdrowia.

Odnosząc się do ostatniej kwestii poruszonej w interpelacji dotyczącej prac nad wskazanymi zmianami wynikającymi z rekomendacji wypracowanych przez specjalistów, fundacje i stowarzyszenia reprezentujące osoby z ADHD (tj. włączenia tematyki neuroróżnorodności do programów studiów i szkoleń z tego zakresu dla kadry uczelni), uprzejmie wskazuję, że z uwagi na ww. uwarunkowania dotyczące funkcjonowania szkół wyższych minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki może przekazać je do właściwych konferencji rektorów z prośbą o rozważenie ich odpowiedniego uwzględniania w podejmowanych przez uczelnie działaniach w tym zakresie. Natomiast zasady kształcenia określone w poszczególnych standardach kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodów, o których mowa w art. 68 ust. 1 ustawy PSWN, odpowiadają na potrzeby poszczególnych systemów, np. systemu oświaty – w przypadku zawodu nauczyciela, czy systemu opieki zdrowotnej – w przypadku zawodów medycznych. W związku z tym, ewentualne zmiany w zakresie efektów uczenia się ujętych w poszczególnych standardach kształcenia, np. ich rozszerzenie lub uszczegółowienie, mogą być podjęte przez Ministra Nauki na wniosek ministra właściwego w sprawach danego zawodu (np. w przypadku zawodu nauczyciela – na wniosek Ministra Edukacji), jeśli zajdzie potrzeba rozszerzenia poszczególnych efektów uczenia się o określone zagadnienia na studiach przygotowujących do wykonywania danego zawodu.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Nauki
Maria Mrówczyńska
Podsekretarz Stanu

[1] Studia w zakresie pedagogiki (np. na kierunku „pedagogika”) mogą przygotowywać do pracy w jednostkach systemu oświaty (w takim przypadku są uwzględniane w programach studiów wymagania standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, np. nauczyciela pedagoga), jak też do pracy poza tym systemem, np. w jednostkach systemu wsparcia rodziny i pieczy zastępczej (placówki opiekuńczo-wychowawcze, placówki wsparcia dziennego, jako asystent rodziny) – decyzja w tym zakresie należy do uczelni prowadzącej kształcenie.

[2] Studia na kierunku „psychologia” mogą przygotowywać do pracy w systemie oświaty (nauczyciel psycholog) –w takim przypadku są uwzględniane w programach studiów wymagania standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, jak też do pracy poza tym systemem, np. w systemie opieki zdrowotnej (psycholog) – decyzja w tym zakresie należy do uczelni prowadzącej kształcenie.

[3] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, część III Efekty uczenia się.

[4] Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz. U. z 2021 r. poz. 755, z późn. zm.).