Interpelacja nr 2142

Podsekretarz stanu Andrzej Szeptycki, 12.04.2024

Odpowiedź na interpelację nr 2142

w sprawie ochrony języka polskiego oraz propozycji działań na rzecz promocji poprawnej polszczyzny

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Andrzej Szeptycki

Warszawa, 12-04-2024

Szanowni Panowie Posłowie,

odpowiadając na interpelację w sprawie ochrony języka polskiego oraz propozycji działań na rzecz promocji poprawnej polszczyzny, informuję, że materia ta jedynie w bardzo ograniczonym zakresie pozostaje we właściwości Ministra Nauki.

Podkreślić należy, iż co do zasady polskie uczelnie powinny prowadzić zajęcia dydaktyczne w oparciu o zasady poprawnej polszczyzny. Niezależnie od tego, niektóre szkoły wyższe dają możliwość podnoszenia wiedzy w zakresie posługiwania się poprawnym językiem polskim. Przykładowo Uniwersytet Jagielloński oferuje zajęcia z przedmiotu pn. Jak cię słyszą, tak cię widzą - poprawna polszczyzna w dydaktyce akademickiej, na Uniwersytecie Warszawskim prowadzony jest ogólnouniwersytecki kurs pn. Poprawna polszczyzna - zagadnienia gramatyczne, a Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu uruchomił studia podyplomowe pn. Poprawna Polszczyzna dla Tłumaczy, Weryfikatorów i Postedytorów. Pamiętać należy o autonomii uczelni, która daje im swobodę kształtowania własnej oferty dydaktycznej, z zastrzeżeniem braku możliwości naruszania zasad określonych w ustawie z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. z 2023 r. poz. 742, z późń. zm.).

Odpowiadając na pytanie dotyczące środków zaplanowanych w budżecie na 2024 rok na naukę języka polskiego poza naszymi granicami, proszę o przyjęcie poniższych informacji. Fundusze na ten cel przekazywane są przez MNiSW za pośrednictwem nadzorowanej Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej, której ustawowym zadaniem jest upowszechnianie języka polskiego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie z projektem Planu działania NAWA na rok 2024 na powyższy cel zaplanowano kwotę w wysokości 20 912,5 tys. zł, w podziale na poszczególne programy i zadania NAWA:

Program Lektorzy NAWA – program ma na celu nauczanie i promocję języka polskiego i kultury polskiej za granicą poprzez kierowanie lektorów języka polskiego jako obcego do zagranicznych ośrodków akademickich. W 2024 r. planuje się skierowanie 83 lektorów języka polskiego jako obcego do 81 ośrodków akademickich w 39 krajach. Kwota przeznaczona na realizację tego programu wynosi: 11 240 tys. zł (wykaz lektoratów stanowi załącznik nr1);

Letnie kursy NAWA – celem projektu jest popularyzacja języka polskiego i polskiej kultury za granicą poprzez przeprowadzenie wakacyjnych kursów dla osób studiujących i kadry akademickiej z zagranicznych uczelni. Agencja zakończyła już wybór ośrodków, które przeprowadzą w bieżącym roku kursy letnie języka i kultury polskiej. Kwota przeznaczona na to zadanie wynosi 2 750 tys. zł (wykaz wybranych ośrodków stanowi załącznik nr 2);

Program Polonista – polega on na wspieraniu osób studiujących i prowadzących badania w zakresie studiów polonistycznych i polonoznawczych. Umożliwienie osobom studiującym na kierunkach polonistycznych za granicą (tzw. Polish studies) oraz doktorantom odbycie studiów częściowych (pobyty na okres jednego lub dwóch semestrów) lub pełnych (studia II lub kształcenie w szkołach doktorskich), a laureatom i finalistom Olimpiady Literatury i Języka Polskiego (OLiJP) poza Polską – studiów I stopnia w Polsce. Drugim elementem jest ukierunkowanie tego wsparcia na już ukształtowaną grupę zagranicznych naukowców, prowadzących badania polonoznawcze w polskich uczelniach i ośrodkach naukowych oraz polską kadrę akademicką i naukową. Kwota przeznaczona na ten cel to 2 441,50 tys. zł;

Program Promocja języka polskiego NAWA – jest to program instytucjonalny, skierowany do podmiotów tworzących system szkolnictwa wyższego i nauki. W jego ramach polskie i zagraniczne uczelnie lub instytucje naukowe podejmują działania na rzecz promocji języka polskiego na poziomie akademickim, nawiązują partnerstwa w realizacji wspólnego projektu międzynarodowego w zakresie promocji języka i kultury polskiej. Kwota przeznaczona na ten cel to 2 310 tys. zł;

Państwowa Komisja do spraw Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego. Obecnie funkcjonujący system urzędowego poświadczania znajomości języka polskiego oparty jest na możliwości przeprowadzania egzaminów z języka polskiego jako obcego przez podmioty uprawnione. Uprawnienie takie nadaje, na podstawie ustawy z dnia 7 października 1999 r o języku polskim, minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji. Podmioty uprawnione przeprowadzają egzaminy w ramach sesji egzaminacyjnych zgodnie z harmonogramem ustalonym przez Państwową Komisję do spraw Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego. W ramach prac, których efektem jest uzyskanie certyfikatu znajomości języka polskiego przez cudzoziemca lub obywatela RP na stałe zamieszkującego poza granicami Polski mieszczą się między innymi: opracowanie i przygotowanie zestawów egzaminacyjnych, ich audyt po sprawdzeniu dokonanym w ośrodkach, a także fizyczne przygotowanie i rozesłanie certyfikatów. Koszt obsługi Państwowej Komisji do spraw Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego ujęty w planie na 2024 r. to kwota 1 600 tys. zł;

Współfinansowanie Interdyscyplinarnego Ośrodka Studiów Polskich na Uniwersytecie w Hajfie – kwota 550 tys. zł;

Letnie Kolegium Polsko-Austriackie – jest to wydzielony kurs języka polskiego dla studentów austriackich oraz kurs języka niemieckiego dla studentów polskich. Jest on współfinansowany ze środków rządu austriackiego, który pokrywa w większości koszty związane z jego organizacją. Strona polska przeznacza na to zadanie 21 tys. zł.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Nauki
Andrzej Szeptycki
Podsekretarz Stanu

Załączniki

Załącznik 1. Lista uczelni lektoraty.pdf

Załącznik 2. Wykaz kursów letnich NAWA 2024.pdf

Załączniki: i02142-o1_2.pdf (PDF), i02142-o1_1.pdf (PDF)

Podsekretarz stanu Andrzej Wyrobiec, 17.04.2024

Odpowiedź na interpelację nr 2142

w sprawie ochrony języka polskiego oraz propozycji działań na rzecz promocji poprawnej polszczyzny

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego Andrzej Wyrobiec

Warszawa, 17-04-2024

Treść odpowiedzi znajduje się w załączniku.

Załączniki

Odpowiedź na interpelację nr 2142.pdf

Załącznik nr 1. Informacja na temat Ojczysty dodaj do ulubionych.pdf

Załącznik nr 2. Informacja na temat innych działań NCK wspierających promocję języka polskiego.pdf

Załączniki: i02142-o2_1.pdf (PDF), i02142-o2_3.pdf (PDF), i02142-o2_2.pdf (PDF)

Sekretarz stanu Katarzyna Lubnauer, 17.04.2024

Odpowiedź na interpelację nr 2142

w sprawie ochrony języka polskiego oraz propozycji działań na rzecz promocji poprawnej polszczyzny

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer

Warszawa, 17-04-2024

Szanowni Panowie Posłowie,

podstawowym aktem prawnym normującym prawną ochronę języka polskiego jest ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim[1]. Zgodnie z art. 9 tej ustawy język polski jest językiem nauczania oraz językiem egzaminów i prac dyplomowych w szkołach publicznych i niepublicznych wszystkich typów oraz w placówkach oświatowych i innych instytucjach edukacyjnych, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Jednocześnie język polski jest kluczowym przedmiotem nauczania zarówno w szkole podstawowej, jak również w szkołach ponadpodstawowych, co zapisane jest wprost w obowiązujących podstawach programowych kształcenia ogólnego[2], a jedną z najważniejszych umiejętności rozwijanych w ramach kształcenia ogólnego w szkole podstawowej jest sprawne komunikowanie się w języku polskim.

Liczba godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych języka polskiego stanowi największą liczbę godzin nauczania spośród wszystkich innych zajęć na każdym etapie edukacyjnym – 25 godz. razem w kl. IV-VIII szkoły podstawowej (5 g. tygodniowo), 16 godz. w kl. I-IV LO (4 g. tygodniowo) oraz I-V (technikum)[3].

W procesie kształcenia ogólnego szkoła podstawowa na każdym przedmiocie kształtuje kompetencje językowe uczniów oraz dba o wyposażenie uczniów w wiadomości i umiejętności umożliwiające komunikowanie się w języku polskim w sposób poprawny i zrozumiały.

Nadrzędną wartością edukacji polonistycznej jest zatem komunikatywne posługiwanie się przez dzieci językiem ojczystym w mowie i w piśmie połączone z umiejętnością czytania w stopniu umożliwiającym płynne uczenie się przez dziecko tego języka na I i kolejnych etapach edukacyjnych.

Zakres znajomości języka ojczystego i sprawność w posługiwaniu się nim ułatwia przyswajanie wiedzy z innych dziedzin (przedmiotów) i jest dla każdego ucznia podstawą sukcesu szkolnego.

Cele kształcenia (wymagania ogólne) i treści nauczania (wymagania szczegółowe) przedmiotu język polski zostały sformułowane dla czterech obszarów, tj. kształcenia literackiego i kulturowego, kształcenia językowego, tworzenia wypowiedzi i samokształcenia, a ich realizacja wymaga zintegrowania, które ma służyć osiągnięciu przez ucznia szkoły podstawowej umiejętności celowego i świadomego posługiwania się językiem polskim.

Zadaniem nauczyciela języka polskiego na II etapie edukacyjnym, zapisanym w warunkach i sposobie realizacji przedmiotu jest przede wszystkim:

1) wychowywanie świadomego odbiorcy i uczestnika kultury, szczególnie dzieł literackich;
2) rozwijanie poczucia tożsamości narodowej oraz szacunku dla tradycji;
3) rozwijanie w uczniu ciekawości świata, motywacji do poznawania kultury własnego regionu oraz dziedzictwa narodowego;
4) kształtowanie postawy otwartości wobec innych kultur i szacunku dla ich dorobku;
5) rozwijanie umiejętności komunikowania się w różnych sytuacjach oraz sprawnego posługiwania się językiem polskim w zależności od celu wypowiedzi;
6) rozwijanie umiejętności formułowania myśli, operowania bogatym słownictwem oraz wykorzystywania go do opisywania świata, oceniania postaw i zachowań ludzkich z zachowaniem zasad etyki i kultury języka.

Cele kształcenia (wymagania ogólne) i treści nauczania (wymagania szczegółowe) przedmiotu język polski w szkole ponadpodstawowej zostały sformułowane również dla czterech obszarów, tj.: kształcenia literackiego i kulturowego, kształcenia językowego, tworzenia wypowiedzi i samokształcenia. Szczególne znaczenie dla rozwoju kompetencji interpretacyjnych ma zintegrowanie kształcenia literackiego i kształcenia językowego.

Jednym z ważnych zadań edukacji polonistycznej na III etapie edukacyjnym jest kontynuowanie kształcenia umiejętności świadomego posługiwania się językiem polskim. Kompetencje językowe warunkowane znajomością gramatyki języka, jego zasobu leksykalnego i stylistyki stanowią podstawę do rozwijania kompetencji komunikacyjnych. Świadomość sytuacji, w której odbywa się komunikacja, świadomość reguł, których wymaga komunikowanie się z otaczającym światem, nie tylko reguł gramatycznych, także zasad kultury języka, to podstawowa dla człowieka umiejętność we współczesnym świecie. Dopełnieniem kompetencji komunikacyjnej jest znajomość i stosowanie zasad ortografii i interpunkcji. Rozwijanie kompetencji językowych i komunikacyjnych ucznia warunkuje zatem kształcenie odbioru tekstów oraz ich tworzenie.

Integracja kształcenia językowego i literackiego jest warunkiem koniecznym w realizacji podstawy programowej i stanowi w dydaktyce istotny element procesu edukacyjnego ucznia. Pozwala ona nie tylko na bogacenie słownictwa ucznia, rozwój umiejętności komunikacyjnych, ale także umożliwia mu rozwijanie umiejętności interpretowania tekstów literackich i nieliterackich, rozwija skutecznie świadomość wartości, które opisuje język, oraz wartości samego języka, a także pozwala na przeciwdziałanie próbom manipulacji językowej oraz związanej z nią przemocy, której źródłem może być język. Kształcenie językowe stanowi zatem istotny element budowania własnego systemu wartości, którego podstawą są prawda, dobro i piękno oraz szacunek dla drugiego człowieka.

Wspieranie rozwoju kultury językowej ucznia pozwala na uwrażliwianie go na piękno mowy ojczystej.

Kształcenie językowe ma na celu m.in. wzbogacanie umiejętności komunikacyjnych, stosowne wykorzystanie języka w różnych sytuacjach komunikacyjnych, świadome wykorzystanie działań językowych w formowaniu odpowiedzialności za własne zachowania językowe oraz uwrażliwianie na piękno mowy ojczystej, wspomaganie rozwoju kultury językowej, doskonalenie umiejętności posługiwania się poprawną polszczyzną.

Należy podkreślić, że rozwijanie umiejętności posługiwania się językiem polskim w mowie i w piśmie, w tym dbałość o wzbogacanie zasobu słownictwa uczniów oraz przestrzeganie przez nich norm poprawnościowych, należy do obowiązków nauczycieli wszystkich przedmiotów.

Jednocześnie, w przypadku funkcjonowania w szkole oddziału dwujęzycznego, nie można prowadzić w języku obcym nowożytnym zajęć obejmujących język polski, część historii dotyczącą historii Polski i część geografii dotyczącą geografii Polski. W przypadku funkcjonowania w szkole oddziału międzynarodowego nauczanie w takim oddziale może być prowadzone w języku obcym, z wyjątkiem zajęć dla uczniów będących obywatelami polskimi obejmujących: język polski, część historii dotyczącą historii Polski i część geografii dotyczącą geografii Polski. Szkoła zapewnia równocześnie uczniom oddziału międzynarodowego niebędącym obywatelami polskimi nauczanie języka polskiego jako języka obcego[4].

Równocześnie minister edukacji inicjuje, koordynuje i nadzoruje organizację ogólnopolskich olimpiad dla uczniów, a także może zlecić zadania z tego zakresu, w drodze umowy, szkołom wyższym, placówkom naukowym, stowarzyszeniom naukowym, zawodowym i innym podmiotom prowadzącym statutową działalność oświatową lub naukową[5].

Mając na uwadze powyższe, MEN co trzy lata organizuje otwarty konkurs ofert na realizację zadania publicznego, którego celem jest wyłonienie najkorzystniejszych ofert realizacji zadania z zakresu organizacji i przeprowadzania olimpiad oraz umożliwienie szerokiej grupie uzdolnionej młodzieży uczestnictwa w olimpiadach o zasięgu ogólnopolskim. Ostatnia edycja ww. konkursu odbyła się w 2022 r. pn. „Organizacja i przeprowadzenie olimpiad przedmiotowych i interdyscyplinarnych w latach szkolnych 2022/2023, 2023/2024, 2024/2025“.

W ramach rozstrzygnięcia ww. otwartego konkursu ofert MEN zlecił organizację Olimpiady Literatury i Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych oraz Olimpiady Literatury i Języka Polskiego dla uczniów szkół ponadpodstawowych Instytutowi Badań Literackich PAN. Na realizację obu olimpiad przedmiotowych w ww. latach szkolnych MEN przeznaczy w sumie 2 890 000,00 zł (na realizację w trybie trzyletnim Olimpiady Literatury i Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych – 1 200 000,00 zł, zaś Olimpiady Literatury i Języka Polskiego dla uczniów szkół ponadpodstawowych – 1 690 000,00 zł. Łącznie MEN przekaże na dotacje celowe dla zleceniobiorców wyłonionych w konkursie na lata 2022-2025 kwotę 25 500 000,00 zł).

Założeniem wskazanych powyżej olimpiad jest odkrywanie i rozwijanie uzdolnień uczniów w zakresie wiedzy i umiejętności poprawnego posługiwania się i budowania wypowiedzi ustnej i pisemnej w języku ojczystym, jak również wszechstronnego odbioru, analizy i interpretacji wybitnych tekstów polskiej kultury. Przywołane olimpiady służą również pobudzaniu twórczego myślenia, wspomaganiu zdolności stosowania zdobytej wiedzy w praktycznym działaniu, a także lepszemu przygotowaniu uczniów do nauki w szkołach wyższego stopnia lub do wykonywania zawodu (stosownie do art. 22 ust. 2 pkt 8 ustawy o systemie oświaty).

Laureatami i finalistami ww. olimpiad zostają najlepsi uczestnicy z całego kraju wyłonieni w ramach trójstopniowych zawodów sprawdzających posiadaną wiedzę i umiejętności z języka polskiego. Co istotne, w olimpiadach mogą wziąć udział również zainteresowani poszerzaniem i sprawdzeniem swojej wiedzy w zakresie języka polskiego uczniowie spoza Polski. Tym samym olimpiady przyczyniają się do promocji kultury i języka polskiego również poza granicami kraju.

Działania wspierające naukę języka polskiego w szkołach, w tym promujące posługiwanie się poprawną polszczyzną wśród uczniów, podejmują również właściwi kuratorzy oświaty. Kurator oświaty w imieniu wojewody wykonuje zadania i kompetencje w zakresie oświaty określone w ustawie i przepisach odrębnych na obszarze województwa, a w szczególności organizuje olimpiady, konkursy, turnieje, przeglądy oraz inne formy współzawodnictwa i prezentacji osiągnięć uczniów szkół na obszarze województwa.

Jedną z takich form współzawodnictwa i prezentacji osiągnieć uczniów są konkursy przedmiotowe z języka polskiego, organizowane dla uczniów klas IV-VIII szkół podstawowych, obejmujące i poszerzające treści podstawy programowej z języka ojczystego.

Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania określa w drodze rozporządzenia z dnia 29 stycznia 2002 r.[6] kwestie organizacji oraz sposobu przeprowadzania konkursów i olimpiad.

Udział w ww. zawodach wiedzy umożliwia uczniom zdolnym, wykazującym rozległą wiedzę z zakresu języka polskiego, sprawdzenie swoich umiejętności oraz porównanie posiadanej wiedzy w eliminacjach z rówieśnikami o podobnych zainteresowaniach. Założeniem konkursów przedmiotowych – w tym z języka polskiego – jest również wdrażanie uczniów do samokształcenia oraz przygotowania do nauki na dalszych etapach edukacji.

Odnosząc się natomiast do pytania dotyczącego środków zaplanowanych w budżecie na rok 2024 na naukę języka polskiego poza granicami Polski, uprzejmie informuję, że w ramach części 30 – Oświata i wychowanie na działania służące wspieraniu nauczania języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej oraz innych przedmiotów nauczanych w języku polskim za granicą wśród Polonii i Polaków za granicą oraz dzieci pracowników migrujących zaplanowano środki w łącznej wysokości 127 296 tys. zł. Uwzględniają one wydatki:

w kwocie 52 821 tys. zł na zadania realizowane przez Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą z przeznaczeniem na sfinansowanie:

funkcjonowania szkół polskich przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej, prowadzących nauczanie języka polskiego i wiedzy o Polsce;

funkcjonowania szkół prowadzących kształcenie na odległość, prowadzących nauczanie języka polskiego i innych przedmiotów nauczanych w języku polskim;

wspomagania nauczania języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej i innych przedmiotów nauczanych w języku polskim wśród Polonii i Polaków zamieszkałych za granicą, tj.:

kierowanie nauczycieli z Polski do pracy wśród Polonii i Polaków za granicą,

zakup i przekazywanie za granicę podręczników i pomocy dydaktycznych służących nauczaniu,

realizację zadań wynikających z przystąpienia do Konwencji o Statucie Szkół Europejskich;

w kwocie 74 475 tys. zł na finansowanie działań ustawowych Instytutu Rozwoju Języka Polskiego im. świętego Maksymiliana Marii Kolbego, którego celem jest wspieranie rozwoju języka polskiego za granicą, w tym przez:

utrzymanie funkcjonowania szkół i przedszkoli polonijnych i polskich za granicą (z wyłączeniem szkół prowadzonych przez ORPEG),

„Wypoczynek z Kolbem“– dofinansowanie projektów mających na celu pogłębianie znajomości języka polskiego i budowanie tożsamości narodowej,

„Wyprawka Kolbego“ – wsparcie uczniów klas pierwszych w szkołach polskich i polonijnych,

inicjatywy edukacyjne oraz wsparcie działalności placówek oświatowych.

Instytut dofinansowuje działalność edukacyjną za granicą instytucji oświatowych i organizacji pozarządowych w trybie naborów, konkursów i stypendiów.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu

[1] tj. Dz. U. 2021 poz. 672.

[2] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. 2017 poz. 356 z późn. zm.), rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. 2018 poz. 467 z późn. zm.).

[3] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (t.j. Dz. U. 2024 poz. 80).

[4] Art. 4 oraz art. 22 ustawy – Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. 2023 poz. 900).

[5] Art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz. U. 2022 poz. 2230 z późn. zm.).

[6] Dz. U. 2020 poz. 1036.